“هرگز، به سراپرده اقلیم نیکی، فرا در نمیرسید؛ تا مگر، از آنچه که بدان صمیمانه مهر میورزید، به دیگران ایثار کنید.” (کلام مجید، سورهی آل عمران=۳ / آ ۹۲)
***
مقامات مردی، به مردی شنو!!:
نه از سعدی! از سهروردی شنو
مرا شیخ دانای، مرشد شهاب
دو اندرز فرمود بر روی آب (رود دجله!)
_یکی آنکه: در نفس!؟”خود-بین”، مباش!
_دگر آنکه: در جمع!؟”بد-بین”، مباش!
(سعدی، بوستان، باب دوم، ح۵)
*منظور از مرشد شهاب، ابوحفص عمر سهروردی(۹۳=۶۳۲-?۵۳۹ه.ق/۱۲۳۴-۱۱۴۴م) است.
معنی“تعادل وحشت”، یا “هراس برابر!!؟”، به کوتاهی اینست که، با دسترسی به “بمب اتم”، هر یک از دارندگان، از وحشت بمباران متقابل اتمی_بنابر فرض!!_ از پیشدستی در کاربرد آن، در برابر رقیب مجهز به بمب اتم، با شدت و احتیاط، خودداری میورزد!!؟ زیرا، دهها موشک با کلاهک اتمی، چنان وابسته بهم، بطور متقابل تعبیه شدهاند که، با آغاز به پرتاب یک موشک از سویی، بصورت خودکار و اتوماتیک، موشک متقابل از سوی دیگر، شلیک میشود. و ناچار، در چند لحظه، هر دو کشور متخاصم، در جهنمی اتمی گرفتار میگردند!!!؟
در “تعادل وحشت”، هیچیک از طرفین، از “ویرانی مطلق!!” نمیتوانند مصون باقی بمانند. یعنی، وحشتشان از نابودی خود، به آنها، تعادل صلحی اضطراری، بنابر مشهور، “صلحی تحمیلی”، فرو در میبخشد!!؟
در “تعادل وحشت”، دیگر از غالب و مغلوب، ضارب و مضروب، یا فاعل و مفعول، خبری نیست!! جنگ ناشی از تعادل وحشت، از باب ضَرَبَ _ثلاثی مجرد_ نیست، که “ضارب” از “مضروب”، و “فاعل” از “مفعول”، جدا و مشخص باشند!!؟ بلکه از باب مفاعَلَه_ مضاربه_ است؛ “تضارب” است که، دو نفر همدگر را میزنند، در حالیکه هر دو فاعل و در عین حال، هر دو مفعول اند!!!؟ یعنی فاعل از مفعول، و مفعول از فاعل، فرا در شناخته نمیشود!!؟ و در نهایت بگونهی استثنایی، در زنجیرهی تنازع بقا، فاعل و مفعول، و ضارب و مضروب، در جنگ ناشی از تعادل وحشت، در “فنای مطلق!!”، به “عدم مطلق!!” فرو در میپیوندند. زیرا، از هیچ “بقای نسبی!!” هم، در جهنم اتمی، اثری برجای نخواهد ماند!!!
_تعادل وحشت، عجز قدرت برتر
تعادل وحشت حاصل کشف بمب اتم، در قرن بیستم و مشاهدهی نخستین بمباران آن، در۶ آگوست ۱۹۴۵/ ۱۵ مرداد۱۳۲۴ در هیروشیما، و ۹ آگوست ۱۹۴۵/ ۱۸مرداد ۱۳۲۴ در ناکازاکی، جهان را نیز همچنان، برای نخستین بار، وارد مرحله تازهای از ترس و بازبینی در قدرت دفاعی بشر نمود.
این دو بمباران، بویژه بمباران دوم، در ناکازاکی، ژاپن را، به تسلیم بلاشرط وادار نمود، و به جنگ جهانی دوم پایان بخشید!!؟
البته با دسترسی شوروی، به بمب اتم در برابر امریکا، پدیده بیسابقهای در جهان به وجود آمد که بدان تعادل وحشت، یا برابری ترسها، یا به تلخیص در زبان انگلیسیBOT (Balance Of Terror )گفته شده است.
اندکی پس از دستیابی قدرتهای بزرگ مثل امریکا، روسیه شوروی، فرانسه و انگلستان، پدیدهی بسیار تازهتری، ناشی از این “تعادل وحشت” بهظهور رسید، که میتوان آن را “عجز یا ناتوانی قدرت برتر” نام نهاد.
_عجز قدرت برتر؟؟!
در اینجا میکوشیم با طرح مثالی، مفهوم این “عجز قدرت برتر” را، بهتر قابل درک نماییم. فرض کنید، شما نارنجکی در دست دارید، که اگر دستتان بلغزد و نارنجک، ناخواسته از دستتان بر زمین فرو افتد، انفجار آن، دایرهای را به شعاع ۵۰۰ متر، که شما نیز در مرکز آن قرار گرفته اید، به جهنمی از آتش و دود بدل مینماید!!؟
شما با احتیاط، و ترس و لرز بسیار، با دو دست خود، بدان نارنجک چسبیدهاید، که مبادا کوچکترین لغزشی، موجب افتادن آن نارنجک، و انفجار آنچنانی آن گردد، که وصف شد.
اینک در چنین گیر و دار پر دلهرهای، یک دزد جیب بر، با چاقویی کوچک، در پشت شما بایستد، و با اشاره و فشار اندک چاقو، امر کند که:
_ هرچه پول داری از جیبت در آور و به من بده!!
شما در آن لحظه چه خواهید کرد؟؟ آیا از سر لج با چاقوکش بی غیرت، نارنجک را ول میکنید، که اول خود، و بعد او، بلافاصله با شما نابود گردد؟؟!! و یا برعکس، عاقلانه و با ملاحظه، بدان چاقو کش جیببر میگویید:
_آقاجان! چشم. فقط توجه داشته باش که، در دست من نارنجکی است که، اگر بیفتد من و تو با هم نابود میشویم! پس، لطفاً، آرام، دستت را، در جیب پشت شلوار من ببر، و همچنین دو جیب طرفین شلوارم، هر چه هست بردار و، به سلامت برو؛ تا نه من از بین بروم، و نه تو!!
این معنی “عجز قدرت برتر” است، یعنی غلبهی قدرت ناچیز کمتر، بر قدرت نابود کنندهی برتر!! عجز از حفاظت جان دارنده نارنجکی چنان قدرتمند، در برابر یک نیش چاقوی کوچک، در دست یک جیببر چاقو کش، که او را وادار به تسلیم مینماید!!؟
_عجز قدرت برتر، و تروریسم؟؟!
“تروریسم”، همیشه در طول تاریخ، در همه جا وجود داشته است. در ایران خودمان، فداییان اسماعیلی حسن صباح(۵۱۸-۴۴۵ه.ق/۱۰۵۰-۱۱۲۴م)، مشهور به حشاشین(حشیش کشان!) در دنیا، ضرب المثل شدهاند!!؟
داستان عیاران، “نسیم عیار” و به ویژه “سمک عیار” نیز، مبتنی بر همین نوع تروریسم است که، آنها خنجر کشان غداری بودند که در شبیخون هایشان، یکباره، احیاناً، در تاریکی و روشنایی، مقابل قربانیان خود ظاهر میگشتند، و به اتکاء خنجر بُرّان خویش، از آنها درخواستهای مشروع و نامشروع مینمودند!!
حمله هلاکو خان مغول به قلعه الموت و نابودی آن، که مرکز امام حشاشین اسماعیلی بود.
در فیلمهای وسترن هم که عموما، بر ستایش یا نکوهش هفت تیرکشان، تند دستی آنها و دیگر حرکات چالاک شان، مبتنی بوده است، همواره، نمونههایی از تروریسم را مشاهده کردهایم!!؟
اما، تروریسمی نظیر ۱۱ سپتامبر۲۰۰۱/ ۲۰ شهریور ۱۳۸۰، در امریکا، که یک باره در روز روشن، در نیویورک با کوبیدن دو هواپیما، یکی پس از دیگری، به دو برج بلند تجارت جهانی، همه را به حیرت و هول و هراس دچار کرد، و بیش از ۳ هزار تن را، یکباره، قربانی آتش سوزنده ساخت، نمونه جدیدی از تروریسم حاصل از “عجز قدرت برتر” است!!؟
پدیده هایی مثل داعش، بوکوحرام، الشباب، القاعده، و طالبان، این ها نیز همه نمونههایی از تروریسم هایی است که، به ویژه، برای ضربه زدن به ابرقدرتها در کشاکش عجز قدرت برتر جهانی، در تعادل وحشت، مانند امریکا، به ستیز و کشتار دست مییازند!!؟
یازده سپتامبر، مظهر عجز قدرت برتر_که در آن ضارب، و مضروب، هر دو مغلوب اند!!
_فلسطین و نهضت انتفاضه
“نهضت انتفاضه”، که در اصل ریشه عربی آن به معانیئی مانند: حرکتهای سریع دست و پا، و چالاکیها در جهش و پرش آمده است؛ به سبب نوجوانان فلسطینی که با همین حرکتهای تند و پر پیچ و خم خود، در مرزهای اسرائیل، به سنگ پرانی میپردازند، به معنی مجازی “نهضت سنگ پرانی به دشمن” نیز، تعبیر گردیده است!!؟
شهرت دارد که اسرائیل_گرچه آشکارا اعتراف نمیکند_ دارای قدرت اتمی است. افزون بر آن، به هواپیماهای جنگی مافوق صوت، موشکها و تفنگها و مسلسلهای کم نظیر و بمبهای خوشهای نیز مجهز است. لکن، دهها سال است که، در برابر یک مشت نوجوان سنگ پران، یا در برابر قدرت انتفاضه، در حقیقت دستخوش عجز قدرت برتر شده است!!؟
اسرائیل، کجا بمب اتم بیفکند که، همانند قهرمان نارنجک به دست ما، بخاطر نابودی یک مشت نوجوان سنگ پران، خودش، قبلا نابود نگردد؟؟!!
انتحاریها را در یک مسجد در میانه شهر کابل، و یا در یک کلیسا _مثلا در سیلان قارهی هند، نیوزیلند_ با کدام اسلحه میتوان از پای درآورد که، قبل از، از پای در آمدن انتحاریها، ضاربان قدرت برتر، همزمان با آنها، خود نابود نگردند، و در جهنمی از آتش انفجارها، خاکستر نشوند؟؟!!
کوتاه سخن، “عجز قدرت برتر”، ناشی از تعادل وحشت، بخاطر انتقام جوییها، خشمها و نفرتهای متراکم محرومان، و مستضعفان جهان، به تکثیر هرچه بیشتر انواع تروریسمها، دامن زده است!!؟
از اینرو، در چشم انداز آیندهای نزدیک، از نظر نظامی، هیچگونه برنامهای برای رهایی و پاکسازی جهان از تروریسم، یا مظهر فاجعه بار “عجز قدرت برتر”، به سبب داشتن بمبهای اتمی_شیمیایی و بیولوژیک، یا بمب های آ.ب.ث _ در دست این و آن، دیده نمیشود!!؟
_انواع سهگانهی سلاحهای فوق کشتار
کشتار بوسیلهی بمبهای هستهای یا اتمی را، “فوق کشتار” یا برتر از قتل عامها نامیده اند. زیرا، هیچ یک از قتل عامهای تاریخی، مانند قتل عامهای مغول، حتی شمار قربانیان آنها، به پای یک ده هزارم ناشی از فوق کشتارهای اتمی نمیرسد!!؟
پس از کشف بمب اتم و ساختن و کاربرد آن، قدرتهای بزرگ و حتی کوچک به فکر ساختن فوق کشتارهای دیگری، افزون بر فوق کشتار اتمی، وقت و سرمایه خود را، قربانی کرده اند!!؟
امروزه ما، به سه نوع سلاح فوق کشتار دست یافتهایم، که آنها را به تلخیص در اصطلاح بین المللی، به نام سلاحهای فوق کشتارA.B.C میشناسند:
۱)_منظور از فوق کشتار A، فوق کشتار اتمی است.
۲)_منظور از فوق کشتار B، فوق کشتارهای بیولوژیک است. مانند بخش بمبهای بیماری زای شدید چون انواع ویروسها و میکروبهای بیماریهای مسری نظیر وبا، طاعون، ابولا، و، و، و امثال آن.
۳)_منظور از فوق کشتارهای C، فوق کشتارهای شیمیاییChemistry است. مانند انواع گازهای خفه کننده، که از پیشرفت دانش شیمی نصیب انسان گشته است!!؟
چنانکه دیده میشود، اصل حاکم بر قانون جنگل، یعنی تنازع بقا، دیگر برای نابودی فوق کشتار انسانها، جانوران، و حتی گیاهان، کوتاه سخن، نابودی حیات، در گهوارهی زمین _هیچ سلاحی، سوکمندانه_ به هیچ روی کم ندارد!!!
صحنه ای از مستند ژاپنی “هیروشیما”، محصول ۱۹۵۳ به کارگردانی هیدئو سکیگاوا که دربارهٔ بمباران اتمی هیروشیما و ناگاساکی و تأثیر آن ساخته شده است.
_بازگشت، به قانون جنگل؟؟!
بازگشت به “قانون جنگل”، که در آن، تنازع بقا_ نیشداروی سخت زهرآگین همستیزی، بخاطر خود زیستی محض و لاغیر! یا بگفتهی مرشد شهاب سعدی ناشی از “خودبینی مطلق”_ جنگیدن، کشتن یا کشته شدن بخاطر حفظ تنها جان خویشتن است و، بس!!!؟ این اصل، با تاسفی “پر آب چشم”، از هزاران سال پیش تا کنون، هنوز، تنها اصل حاکم در روابط انسانی، بویژه در رابطهی میان ملتها بشمار میرود!!! تنها آنتی تز، آری تنها، و فقط تنها پادزهر، و تنها نوشداروی آن یعنی“اصل تعاون بقا”_ همیاری، بخاطر بهزیستی با دیگران_و یا همچنان بتعبیر مرشد شهاب سعدی، زیستن بدون بد بینی، با مهربانی و دلگرمی در میان “جمع” است، که میتواند به کاهش شدید کاربرد تنازع بقا و تروریسم که از مظاهر شایع تنازع بقا است، جهان را آرام تر و، حامی پرورتر، و زندگی را، شیرین تر و صلح آمیزتر سازد!!؟
_نهادینه شدن تعاون بقا، همزیستی برای بهزیستی؟؟!
تعاون بقا، یا “همیاری برای بهزیستی”، حتی در میان جانوران نیز دیده شده است. در میان انسانها هم، کم و بیش، اینجا و آنجا دیده می شود. اما، نهادینه شدن حس تعاون بقا_ به سامان شدن و سازمان یافتن، یا سازمانی شدن آن_ در تاریخ معاصر جهان، بیشتر از پایان قرن نوزدهم بدینسوی، شکوفا گردیده است!!؟
اتحادیهی پست جهانی، صلیب سرخ، جامعهی اتفاق ملل در میانه دو جنگ جهانی، دفتر بین المللی کار، سازمان ملل متحد(UN) پس از جنگ جهانی دوم و شعبههای تخصصی آن، مانند یونسکو، سازمان بهداشت جهانی(WHO) و سازمان خوار و بار جهانی، کمیته دفاع از پناهندگان، امنستی اینترنشنالamnesty international ، شورای امنیت، کمیته جایزه صلح نوبل، و هنوز دهها سازمان مبارک دیگر که به دفاع از حقوق کودکان مانند یونیسف، و حقوق زنان و معلولان و دیگر نیازمندیهای بشری میپردازد، رشد کم نظیری در قرن بیستم و بیست و یکم یافتهاند!!؟ و همه اینها، سوکمندانه، هنوز از قدرت اجرایی کامل، گسترده و فراگیر برخوردار نیستند.
با اینوصف، این سازمانهای تعاونی، هنوز با همهی کمبودها و نارساییهایشان، دیگر چنان در تسهیل کار بشریت جنبهی ضروری یافته اند که، جهانی بدون آنها را، کمتر میتوان جای زندگی و همزیستی تصور نمود!!!؟
تمام مقایسههای ضروری، از درآمد سرانه افراد در کشورهای مختلف، محاسبه مقایسه بودجههای بهداشتی، آموزشی و نظامی در جهان، بدون آمارهای جهانی که عموماً توسط سازمان ملل و شعبههای زیر مجموعه تخصصی آن تهیه میشود؛ همچنین اقتصاد کلان یا امر تعیین خطهای فقر_مانند فقر نسبی و فقر مطلق_ و تجمع ثروت در یک جا و تراکم فقر و بینوایی و بیماری، در جایی دیگر را، در گذشته، هرگز، نمیتوانستیم با دقت آماری نسبی امروزی مشخص سازیم؛ تا بتوانیم برای پیشگیری، درمان و ریشه کنی آنها، چارهای بیاندیشیم!!!؟
بدیگر سخن، همهی آگاهیهای امروزی ما، از کمبودها، تبعیضها، بحرانها، تراکم ثروتها در یک نقطه، و فقر ناشی از تبعیضها را، ما به برکت فعالیت این سازمانهای تعاونی بین المللی از سدهی بیستم به بعد، بدست آوردهایم، که هرگز در تاریخ سابقه نداشته است!!؟ بیماریها، واکسیناسیون، یا مایهکوبی، اپیدمیولوژی یا همهگیر شناسی بیماریها را، بدون در دست داشتن آمارهای دقیق و پراکندگی جغرافیایی آنها در سراسر جهان، بدون وجود سازمان بهداشت جهانی(WHO)، نمیتوان قابل تصور و یا پیشگیری و درمان شمرد!!؟ اگرچه قصههای خوب و قصههای پرغصه، هنوز همچنان، در این زمینهها بسیار است!!؟؟
کمک یونیسف بر اساس اصل تعاون بقا به کودکان نیازمند بر خلاف قانون جنگل که بر پایهی اصل تنازع بقاست.
_تعاون بقا، ستون زیربنای مدینههای فاضله؟؟!
کوتاه سخن، تمامی بشریت، باید از کودکی آموزش داده شوند، که چگونه میتوان حس تعاون را پرورش داد، و نهادینه کرد، تا در برابر حس تنازع بقا، دژی روئین، در اختیار بشریت قرار گیرد!!؟
هیچ مدینه فاضلهای، هرگز، تا زمانی که حس تعاون بقا بر تنازع بقا، فزونی و برتری نیابد، قابل تحقق نخواهد بود. “تعادل وحشت”، “عجز قدرت برتر”، و “تروریسم” به شکلهای گوناگون، از جمله اسید پاشی به صورت قربانیان خشم و نفرت ما، هرگز، چارهجوی زندگی بهتر بشر نخواهند بود؛ تا زمانی که حس تعاون بقا، به جای تنازع بقا، اصل حاکم بر جان و مال انسانها نگردد!!!؟ یعنی چنانکه آن بزرگمرد تصوف و عرفان، در پاسخ به پرسش سعدی گفته است، تا زمانیکه مردمان مصالح دیگران، را بر منافع شخصی خود ترجیح ندهند این واقعهی بزرگ تحقق نخواهد یافت:
_”بزرگی را پرسیدم از سیرت اخوان صفا. گفت: کمینه آن که مراد خاطر یاران، بر مصالح خویش مقدّم دارد و حکما گفتهاند: برادر که در بند خویش است، نه برادر و نه خویش است.”(گلستان، باب دوم، در اخلاق درویشان، ح۴۳)
_هدف عرفان راستین؟؟!
“جهاد با نفس” را، در ادبیات عرفانی ما، بیشتر به عنوان “جهاد اکبر” نامگذاری کردهاند. “نفس اماره” را، در ادبیات شاعرانهی ما بعنوان درندهخویی، در نهاد انسان نابالغ باز شناخته اند. بگفتهی سعدی:
اگر این درنده خویی، ز طبیعت بمیرد
همه عمر زنده باشی به روان آدمیت…
اگر آدمی، به چشم است و دهان و گوش و بینی
چه میان نقش دیوار و، میان آدمیت؟! ( سعدی، مواعظ)
و باز همچنین در میراث ادبی ما، پیر مغان تصوف عشق، خواجه عبداله انصاری(۴۸۱-۳۹۶ه.ق/۱۰۸۸-۱۰۰۶م)، هر نوع پیشرفتی را که تنها، جنبهی شخصی و فردی داشته باشد، و فقط بر خودستایی و خودنمایی انسان بیافزاید از جمله، قدرت پرواز بی وسیله در آسمان، و یا شتابان بیهیچ قایق و تخت روان دویدن بر آب را، به هیچ میانگارد!!؟ خواجه عبدالله، پرواز در آسمان را، در حد مگسی می خواند_ اگر بر هوا پری، مگسی باشی!؟_ و رفتن بر آب را، قابلیت خسی میشمارد_وگر بر آب روی، خسی باشی!؟_و تنها زمانی که شخص، خارج از خود، در خط افقی به دیگران، آنهم با مهر و همیاری میپردازد، آن را شخصیت در خور احترام انسانیت بر میشمارد. یعنی همچنان عبور از تنازع بقا، و تکیه بر ستون زیر ساز عرفان، یعنی تعاون بقا را، چنانکه تصریح میکند:
دل، دل بدست آر!! تا کسی باشی!
در تایید همین “دیگر خواهی”، نوع دوستی و ضرورت همیاری است، که “صاحبدل” سعدی نیز، به ترک خانقاه میگوید و به مدرسه روی میآورد. سعدی، فرق انسان خانقاهی و انسان اهل مدرسه را، تحت عنوان حکایت عابد و عالم، یادآور میشود. تکرار همهی قطعهی جاودان سعدی، معرفت افزاست که میگوید:
“صاحبدلی”، به مدرسه آمد، ز خانقاه
بشکست عهد صحبت اهل طریق را!!
گفتم میان عالِم و، عابد، چه فرق بود؟؟!!
تا اختیار کردی از آن(عابد)، این فریق را؟؟
گفت: آن(عابد)، گلیم خویش، بدر میبرد ز موج
وین(عالِم) جهد میکند، که رهاند “غریق” را
(سعدی، گلستان، باب ۲/ح۳۷)
“معرفت عرفانی”، همه جا، موید یکدیگر با تکیه بر همیاری و تعاون بقاست:
“فرهنگ ایران”، اگر افتخاری دارد_ که صد البته که دارد!!_ بخاطر رسیدن به حقایقی اینچنین پر معنی است؛ نه افتخار به مهر و کین پادشاهان، فتح و غرور آنان، راهی که “دور باطل سلطنت استبدادی”، بیشتر از ما را بدان، همانند “سگ پاولو” شرطی کرده است!!!؟
خط مستقیم فرهنگ ما، از پروینهای اعتصامیها، سعدیها، حافظها، جامیها، خیامها و فردوسیها، مولویها، ابن سیناها، بزرگمهرها و مانیها، مزدکها و وخشور زرتشتها، و امثال این بزرگواران ارجمند میگذرد؛ و نه از، محمد علی شاهها، آغا محمد خانها، نادرها، شاه سلطان حسینها، امیر مبارز الدینها، شاه شجاعها، محمود غزنویها، حتی انوشیروانها و اردشیرها و دیگر شاهان مستبد خودکامه!!!؟
زیرا، چون خط پیران مغان ما، از روی ریل اصل تعاون و همیاری میگذرد، و خط عبور شاهانِ به اصطلاح جهانبان و جهانگشای ما، بر اصل تنازع بقا استقرار یافته است!!؟
“درنده خویی” را می توان مظهر و خاستگاه طبیعی حس تنازع بقا، در جانوران و انسانها دانست. و “روان آدمیت”، تعبیر دیگری از داشتن حس تعاون بقا، به شمار می رود!!؟
سعدی در یک قطعه زیبا، از قدرت برتر تنازع بقا، به عنوان چیرگی نفس اماره یا درنده خویی نهفته در تنازع بقا، در برابر ضعف تعاون بقا، زیر ساز نفس مطمئنه، اینگونه با حسرت و تاثر میسراید که:
خرما، نتوان خورد، ازین خار، که کشتیم!!؟
دیبا، نتوان بافت، از این پشم، که رشتیم!!؟
پیری و جوانی، چو شب و روز برآمد!؟
ما، شب شد و، روز آمد و، بیدار نگشتیم!!؟
ما، کشته نفسیم و، بس آوخ، که برآید
از ما، به قیامت، که چرا “نفس” نکشتیم؟؟!!
همهی “عرفان راستین عشق” را، می توان در این دو اصل خلاصه نمود:
۱)_پیکار برای سرکوبی تنازع بقا
۲)_جهاد اکبر، برای شکوفایی حس همدردی، در تعاون بقا در آخرین فرصت، و خبر خوش آنکه: تاریخ تمدن، با همه فراز و فرودهایش، در گذر از تنازع بقا_البته به آهستگی_ رو به شکوفایی تعاون بقا، در حرکت آهسته، ولی، پیوسته است. و باز بگفته سعدی:
به چشم خویش، دیدم در بیابان
که آهسته!؟ سبق برد از شتابان
یعنی،”شتابندگی کن! به آهستگی!؟”
در سخن از خط افتخار فرهنگی خود، از خاتون بزرگ شعر تربیتی، پروین اعتصامی(۱۳۲۰-۱۲۸۵ه.ش/۱۹۴۱-۱۹۰۷م) یاد کردیم. کوتاه سخن، پروین، کم و بیش، همهی اشعارش بر پایهی ترویج، تشریح و توصیف اصل تعاون بقا، بنیان شده است. و اینک، برای حسن خاتمت این گفتار به قطعهی زیبای سیاه و سفید_ نمادی از زاغ و کبوتر _ و شرح تیمار پر مهر زاغ سیاه، از کبوتر سپید آسیب دیده، نقل و قرائت میورزیم. افزون بر محتوای تعاونی و گرانمایهی آن، شعر سیاه و سپید، چه خلاق و زیبا، تصویر سازی شده است!؟؟ گوئیا، پروین، تابلوی نقاشی شاهکار گونهای را، با کمال مهارت توصیف میکند که:
کبوتری، سحر، اندر هوای پروازی!؟
به بام لانه، بیاراست پر، ولی نپرید!؟
رسید بر پرش از دور، ناوکی جانسوز!؟
مبرهن است، که از آن طعنه(تیر، ناوک) بر دلش چه رسید؟!
شکسته شد، پر و بالی، نزار گشت تنی!!؟
گسست رشتهی امیدی و، رگی بدرید
گذشت بر در آن لانه، شامگه، زاغی!!
“طبیب!”گشت، چو رنجوری کبوتر، دید
برفت، خار و خس آورد و، سایبانی ساخت
برای راحت بیمار خویش، بس کوشید!!
هزار گونه ستم دید، تا به روزَن و بام_
ز برگهای درختان سبز، پرده کشید
ز جویبار، به منقار خویش، آب ربود
به باغ، کرد ره و، میوهای ز شاخی، چید!؟
گهی پدر شد و، گه مادر و، گهی دربان!!
طعام داد و، نوازش نمود و، ناله شنید
ببرد آنهمه بار جفا، که تا روزی_
ز درد و خستگی و رنج، دردمند رهید!!؟(کبوتر سپید رنجدیده)
به زاغ گفت: چه نسبت سپید را، به سیاه؟؟!
تو را، به یاری بیگانگان، چه کس طلبید؟!
بگفت: نیت ما؟!_ اتفاق و یکرنگی است
تفاوتی نکند، خدمتِ “سیاه و سفید”
تو را چو من، بدل خُرد، مهر و پیوندی است!!؟
مرا، بسان تو، در تن، رگ و پی است و ورید!!(رگ)
اساس زیر بنای ما هر دو، یکی است. و رنگ سیاه و سفید، روبنای سطحی ما ست!!؟
حرکت از “سعدی” به “پروین اعتصامی”، دقیقا، حرکت از آمیزهای از دو اصل موازی تنازع و تعاون بقا، بگونهای توام، بسوی تعاون بقای ناب و یکتای مجرد است. بدیگر سخن، سعدی، بسیار از تعاون بقا میگوید. لکن تحت تاثیر زمانه، و پذیرش اضطراری سلطنت مطلقهی خودکامگان، گهگاه، حتی، اندرزهایی از گونهی تنازع بقایی، در حذف و انکار دشمن هم میدهد!!؟
اما، پروین، عموما، عاملان و هواداران تنازع بقا را، مینکوهد و واپس میراند و مطرود میسازد. و همهی این جهاد اکبر را، بسود تایید اصالت تعاون بقا_ همیاری بخاطر همزیستی بهینه_ مینماید!!
این هم نشانهی دیگری از، روند آهسته و پیوستهی تاریخ، یا به بیانی عارفانه، در سلوک پالایشی و والایشی خود، در گذر از تنازع بقا، بسود تعاون بقا، در تاریخ ادبیات ما، و زمانهی سعدی تا زمانهی پروین بشمار میرود.
نمادی از تعاون بقا، میان انسان و پرندگان
_تنازع بقا در حماسه؟؟!
تصوف و عرفان، تنازع بقا را پشت سر نهاده، و به یکبارگی از همان آغاز، تعاون بقا را، کلید سعادت بشری دانسته است. لکن، “شاهنامه”، ام الکتاب اساطیر حماسی ایران، بر عکس تصوف و عرفان، از راه سراسر آلودهی تنازع بقا، به زحمت عبور کرده، و سرانجام به سختی تمام، به تعاون در بقا نائل آمده است!!؟
در حماسه، جهان قهرمان، تنازعی است. زندگی قهرمانان حماسه، عموما، گلادیاتوری است. جهان، برای قهرمانان حماسه، جایی است که رقیبان، حتی اگر پدر و پسر هم باشند، به نابودی یکدیگر اصرار میورزند!!؟ چنانکه در جنگ رستم و سهراب، پدر، یعنی رستم، پسر، یعنی سهراب را بی پروا، به خون در میکشاند!!؟
برادران نیز بیشتر، گلادیاتور وار، با هم در ستیز و رقابت بسر میبرند. چنانکه سلم و تور، برادر بیگناه خود، ایرج را سر میبرند، و حتی بیرحمی و وقاحت را تا بدانجا میرسانند، که سر بریدهی برادر را، برای پدرشان فریدون، به ارمغان میفرستند!!!؟
در حماسه، غرور به حدی خودخواهانه، و فرعون وار میشود که رستم، برای مثال میگوید، دستان مرا، در نبرد، چرخ گردون هم نمیتواند فرو بندد. چنانکه در پاسخ رقیب خود، اسفندیار، که میخواهد رستم را، دست بسته به نزد پدر ببرد، میگوید:
که گفتت؟! برو! دست رستم ببند؟؟!
نبندد مرا، دست، چرخ بلند!!؟
احتمالا، فردوسی در آغاز سرایش شاهنامه، توجه آگاه و ویژهای به جنبهی تنازع بقایی و گلادیاتورانه قهرمانان اساطیری خود، نداشته است!!؟؟ لکن، در طول سرایش تفصیلی سی و پنج سالهی خویش، دربارهی شرح حال قهرمانان اساطیری شاهنامه، فردوسی به تدریج متوجه میشود، که قهرمانانش بیشتر در پی کوبیدن یکدیگراند و در آشتی ناپذیری بیرحمانه با یکدیگر بسر میبرند!!؟ چنانکه از زبان رستم میگوید:
چو فردا بر آید بلند آفتاب
من و گرز و، میدانِ افراسیاب!!؟
چنانش بکوبم به گرز گران
که پولاد کوبند، آهنگران!!؟
این ادعا، بیرحمانهترین ادعای یک گلادیاتور آشتی ناپذیر، نسبت به رقیب و دشمن خویشتن است!!؟
اما، سرانجام فردوسی، به تدریج یا به یکبارگی، پس از نزدیک به سی و پنج سال مطالعه، و سرایش داستانهای قهرمانی خود، و ملاحظه رفتار بیرحمانه قهرمان نسبت به یکدیگر، به این نتیجهی مبارک میرسد، که برای رهبری و خوشبختی خود قهرمان، و مردم زیر دست آنان، نه نژاد، نه طبقه، نه خاندان، نه ثروت، و نه زور و قلدری بسیار، هیچ کدام، به درد نمیخورند!!؟ بلکه، تنها صفتی که برای یک رهبر و یا یک قهرمان لازم است، داشتن عدل و انصاف و ایثار، یا به تعبیر فردوسی، داد و دهش است. فردوسی بزرگ، این نتیجه گیری سی وپنج ساله را، از درگیری و مطالعه در حال و احوال قهرمانان خود در مییابد و میگوید:
فریدون فرخ؟! فرشته نبود!!
ز مشک و ز عنبر؟!، سرشته نبود!!!
به “داد و دهش” یافت، این نیکویی
تو داد و دهش کن، فریدون تویی!!!
رستم و سهراب، قتل پسر بدست پدر، بر پایهی اصل تنازع بقا
کشتن ایرج بدست برادرانش، بر مبنای اصل تنازع بقا بخاطر کسب قدرت مطلقفیل و گوسفند در کنار هم چه آرام خفته اند. نمادی از دوستی و تعاون بقا بین حیوانات.
والسلام علی من اتبع الهدی: درود بر کسانی که، با نیت پاک خدمت به خلق، پای در راه هدایت و خیر راستین، فرو در مینهند!!
با سپاس از همکاری صمیمانهی بانو زهره رمضانی، در تایپ، جستجوی منابع، و باز یافت تصاویر مناسب برای این گفتار.
این گفتار نخستین بار در کانال تلگرام فردا شدن امروز، به شمارهی ۱۴۱، جمعه ۷ تیر ۱۳۹۸/ ۲۸ژوئن ۲۰۱۹
منتشر شده است.
تاریخ انتشار در سایت خط چهارم با تجدید نظر و اضافات: پنجشنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۵/ ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
این گفتار را چگونه ارزیابی می کنید؟ لطفا ستارهها را، طبق خط فارسی از راست به چپ، انتخاب فرمایید ۱، ۲، ۳، ۴، ۵ ضعیف، معمولی، متوسط، خوب، عالی
این سایت برای بهینه سازی استفاده ی کاربران از کوکی استفاده می کند قبول
Privacy & Cookies Policy
Privacy Overview
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.