گفتار شماره‌ی ۲۹۱_کشاکش آزادی و استبداد!؟

_اندُه بود و نبود؟؟!!

“نوجوان-شاهی” در پی “کودکشاهی”

این شعر نغز در ستایش از جوانی، حداکثر، می‌تواند حدیث نفس شخص گوینده‌ی آن_ علامه فقید حبیب یغمایی_باشد!؟ لکن، افراد زیادی، بویژه در یکصد ساله‌ی اخیر، نمی‌توانند شادی حاصل از فُقدان غصه‌ی بود و نبود یغمایی را، در مورد خود متناسب بیابند!!؟
ما خود، بر اثر دریافت هزاران نامه، هنگام ایراد سخنرانی‌های کتاب “روح بشر”، در طول پنج سال در رادیو ایران، و پر کردن صدها پرسشنامه، ناچار شدیم که، بیشتر بخاطر پیشگیری و درمان رنج‌های جوانی، کمبودها، بویژه نبودها تا بودهای آن؛ کوتاه سخن بخاطر آسیب شناسی آن، کتاب“جوانی پر رنج” (۱۳۴۴ه.ش/ ۱۹۶۵م) را فرو در نگاریم.

در کتاب “جوانی پر رنج”، ما به ۱۶ مسئله‌ی اساسی جوانان در ایران فرا در رسیدیم، که کوشیدیم حتی المقدور، با ارقام و محاسبه‌ی آماری درصدهای کیفیت‌های تبدیل شده، به کمیت‌های آزاردهنده، دشواری‌های زندگانی جوانان ایران را، کم و بیش، به بیانی نزدیک به پژوهشی علمی، ابراز نماییم.

_”بودها و نبودها”، در آغاز سلطنت پهلوی دوم

تهیه‌ی فهرستی از بودهای پر آزار، نبودهای جانکاه و کمبودهای دشواری‌ افزا، در دوره‌ی آغاز سلطنت پهلوی دوم در ایران، بسیار طولانی و از حوصله‌ی گفتار فعلی ما بیرون است. بودهای نکبت بار، چون حضور اشغالگران روس و انگلیس در ایران، قحطی، بیماری‌های بومی، و کمبودهایی از جمله‌ی پول و سرمایه، دارو و نهادهای بهداشتی، بیسوادی بیش از ۶۰ درصد جمعیت، فراوانی چند همسری که خود توازن جنسیتی جمعیت را، به زیان انبوه فراوان جوانان مجرد دامن می‌زد، و خویشاوندی‌های خصومت بار خواهران و برادران ناتنی، و فراوانی زن پدرها و شوهر ننه‌های پر آزار را، می‌توان مشتی نمونه از خروار بودها، و کمبودهای جانکاه بشمار آورد!!؟ حتی، ذکر افتخار آمیز “انقلاب سفید”، و از جمله ایجاد “سپاه دانش”، خود بجای ایجاد پیشرفتِ بسیار اندک، در احساس تبعیض‌ها و بیعدالتی‌ها می‌افزود!!؟

“سپاه دانش” برای نمونه، پنج هزار جوان دیپلمه را، برای آموزش ابتدایی، روانه‌ی روستاها می‌نمود. لکن در همان زمان، ایران بیش از ۶۵هزار روستای آماده برای داشتن دست‌کم دبستانی پسرانه داشت. بدین معنی حداکثر ۵ هزار روستا، می‌توانست بر خود ببالد که سپاه دانش دارد، و همزمان بیش از ۶۰ هزار روستای همسان، از نداشتن این نعمت نیز، احساس شدید تبعیض و بیعدالتی نمایند و، و، و…

از اینرو پهلوی دوم (۶۱=۱۳۵۹-۱۲۹۸ه.ش/۱۹۸۰-۱۹۱۹م)هم، حتی بعنوان یک پادشاه، همانند سرایش حدیث نفس استاد فقید حبیب یغمایی، باحتمال قوی، در تجربه و احساس شادمانه‌ی استاد از جوانی خود، بهیچ روی، با او شریک نبوده است!؟؟
برای نمونه، از جمله‌ای که ذکرش را به پهلوی دوم نسبت داده‌اند، ظاهرا در مصاحبه‌ای گفته بوده است که:

“پادشاهی بر کشوری فقیر و مردمی بی چیز و بیسواد، و عقب مانده از تمدن، افتخاری بشمار نمی‌رود…”!!!؟

این عبارات، گویای آگاهی عمیق و حسرت بار، از ناکامی‌های گوینده‌ی آن، در قلمرو زیر فرمان اوست، و نه حاکی از نداشتن آگاهی و، نداشتن غمِ بودها و، نبودها و کمبودها!!؟

_انتقال سلطنت از پدر، به پهلوی دوم

پهلوی دوم در ۲۲ سالگی(شهریور۱۳۲۰ه.ش/۱۱سپتامبر ۱۹۴۱م)، بر اثر تبعید پدرش، رضا شاه(۶۷=۱۳۲۳-۱۲۵۶ه.ش/۱۹۴۴-۱۸۷۷م)، به خارج از کشور، و با فشار اشغال متفقین در جنگ جهانی دوم، وارث سلطنت موروثی ایران گردید.

از اینرو پهلوی دوم، باحتمال قوی، از نظر معاش روزمره، دستخوش مشکلاتی نبوده است. لکن، بود و نبودهای سلطنت و تاج و تخت، زندگی او را، با چالشهای بیسابقه‌‌ی بسیار سختی، حتما، روبرو ساخته بوده ‌است!!؟؟

مرگ پهلوی اول، و عدم امکان انتقال کالبد او به ایران، و ناچار در سپردن جسد او به امانت در مصر، خود نکته‌ی ناچیزی بشمار نمی‌رود!!؟ کسی پادشاه کشوری باشد و، به اصطلاح وارث میراث تمام اختیارات پدر بر سلطنت گردد؛ لکن تا مدتها نتواند کالبد پدر را، با احترام به وطن باز گرداند، و در آرامگاهی به خاک در سپارد! چنین زبونی و عجزی برای مردم عادی مصیبتی است؛ تا چه رسد به یک به اصطلاح شاهنشاه قدر قدرت، در وطن!!؟؟

_غائله‌ی آذربایجان

غائله‌ی آذربایجان، در سالهای ۲۶-۱۳۲۵ه.ش/۱۹۴۶م، و تشکیل جمهوری در آن، و کوشش برای جدا کردن آذربایجان از ایران، خود برای پهلوی دوم که باید از جمله، از تجزیه شدن وطن موروثی‌اش پیشگیری کند، بدون شک، کم مصیبتی بشمار نمی‌رفته است!!!؟

هنوز چند سالی از به سلطنت رسیدن پهلوی دوم نگذشته بود، که سوء قصد به جان او در ۱۵ بهمن ۱۳۲۷/۱۹۴۹م در دانشگاه تهران، نشان داد که حفظ جانش نیز، تا چه اندازه در خطر است؟؟! هر چند او از این سوء قصد، جان سالم به در برد، ولی آثار جراحت بر صورتش، که در روزنامه‌ها منتشر گشت، برای بسیاری جای شادی و، برای بسیاری دیگر، مصداق بالفعل خطر و، دلخوری‌های ناشی از احساس آشوب‌های حاصل از “بحران شاه میری” گردید!!؟

به گفته یک مرد فرهیخته‌ی صاحبدل، مثل اینکه، همین یکی را کم داشتیم. اشغال کشور، با قوای متفقین، غائله‌ی آذربایجان، جنگ خیابانی احزاب، و اعتصاب‌های روزمره کم بود؛ که حالا همین شاه صوری هم ترور شود، و بهانه‌ی تازه‌ای به دست اشغالگران و آشوب‌طلبان کمونیست و… آن بدهد؟؟!!

افزون بر همه‌ی مشکلات داخلی و خارجی و سیاسی پهلوی دوم، مشکلات ناشی از سه ازدواج و دو طلاق، و مسائل فرزند بازمانده از همسر اولش، شهناز پهلوی(متولد۱۳۱۹ه.ش/۱۹۴۰م)، از ملکه فوزیه(۲۰۱۳-۱۹۲۱م)، شاهدخت مصری، از جمله مسائل و مصیبت هایی است که البته به گفتارهایی جداگانه نیازمند است.

کوتاه سخن آن که پهلوی دوم، سخت گرفتار مصیبت های ناشی از یک نوع خاص از انواع کلاسیک مرد سه زنه، یعنی دو مطلقه و یک زن در خانه، گردیده بوده است، که در طول تمام زندگی اش، از زمان نخستین ازدواجش تا هنگام مرگ، او را آزار می داده است!؟؟

_مقایسه‌ی پدر و پسر_ پهلوی اول با پهلوی دوم

مقایسه‌ی این پدر و پسر_پهلوی اول و پهلوی دوم _تداعی ادب گریز را، سبب می شود، تا انسان را خواسته و، ناخواسته، متاسفانه به مقایسه‌ی ضرب المثل عامیانه‌ی فیل و فنجان، برگمارد. پهلوی اول، یک کهن سربازِ بلند بالایِ رستم صولت، با موفقیت‌هایی نظیر:

۱)_سرکوبی نخستین کودتا علیه دولت وقت (۳ اسفند ۱۲۹۹/ ۱۹۲۱م).

۲)_مفتخر به دریافت لقب سردار سپهی، رسیدن به مقام وزارت جنگ، به انضمام اختیارات فوق العاده‌ی فرمانده کل قوایی.

۳)_ایجاد یک ارتش مدرن شامل: نیروی هوایی، مجهز به چند فروند از جدیدترین هواپیماها برای نخستین بار در ایران، نیروی دریایی و زمینی.

۴)_اداره‌ی فرماندهی سرکوب قیام جنگل(۱۳۰۰-۱۲۹۳ه.ش)، به رهبری میرزا کوچک خان(۴۳=۱۳۰۰-۱۲۵۷ه.ش/۱۹۲۱-۱۸۷۸م)، و باز گرداندن این قطعه‌ی پاره‌ شده از خاک وطن، به دامن مام وطن. ضمنا سر بریده‌ی میرزا کوچک خان را نیز، به تهران آوردند!!؟ (یادآور خزانه سرهای بریده عصر عباسیان، که در گفتار شماره‌ی ۲۸۵ سایت خط چهارم، مفصل بدان پرداخته شده است.)

۵)_ سرکوبی تجزیه طلبان گردن‌کلفتی چون شیخ خزعل(۷۳=۱۳۱۵-۱۲۴۲ه.ش) در سال ۱۳۰۳ه.ش/ ۱۹۲۴م.

۶)_پایان بخشیدن به سلطنت سلسله‌ی قاجار، و ایجاد سلسله‌ی سلطنتی تازه‌ای به نام “پهلوی”، که مجلس شورای ملی مشروطیت، آن را به شخص پهلوی اول، اهدا کرده بود!!؟

و تصویب قانونی حذف نام سلطنت قاجار، از قانون اساسی مشروطه، و بجای آن، فرو در نوشتن سلطنت پهلوی و خاندان او، بطور موروثی، الی الابد و الاباد در آن!!؟

۷)_تاجگذاری در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵/ ۲۵ آوریل ۱۹۲۶، با تعیین ولیعهد ۷ ساله‌اش_پهلوی دوم_ به جانشینی خود!؟

۸)_از افتخارات دیگر پهلوی اول: انتخاب بالغ بر ۳۰۰ نفر از دیپلمه‌های برجسته، و اعزام آنها از سال ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۳ه.ش/ ۱۹۳۴-۱۹۲۹میلادی به اروپا، برای تحصیل و کسب تخصص در رشته‌های مختلف علمی و مهندسی؛ بشرط آنکه به وطن باز گردند، و با تدریس در دانشگاه و، سرپرستی در انواع کارهای مهندسی در کارخانه‌ها، به میهن خویش، ادای دین نمایند.

۹)_ تاسیس دانشگاه تهران با دانشکده‌های متعدد در سال ۱۳۱۳ه.ش/۱۹۳۴م.

۱۰)_ وصل کردن خلیج فارس به دریای مازندران، با ایجاد راه آهن سراسری از جنوب تا شمال ایران(۱۳۱۷مرداد-۱۳۰۶مهر/ ۱۹۳۸-۱۹۲۷م).
۱۱)_ایجاد دبستانهای ۶ کلاسه، دبیرستان و دانشگاه بصورت رایگان. عموما این دبستانها تا پایان کلاس چهارم، بصورت مختلط از پسر و دختر اداره می‌شد؛ و از سال پنجم و ششم، و ادامه‌ی آن در دبیرستانها، مدارس بطور مستقل دخترانه و پسرانه، از هم تفکیک می‌شدند.
۱۲)_تغییر پوشش عمومی از لباسهای کهنه و فرسوده، ایلیاتی و روستا‌گونه، و پوشاندن لباس‌های به اصطلاح مد روز، تغییر کلاه‌ها به پهلوی(دیماه ۱۳۰۷ه.ش) و از پهلوی به شاپو(خرداد ۱۳۱۴ه.ش)، که البته این تغییر اجباری، سوکمندانه، فاجعه آمیز از کار در آمد!!؟

خوانندگان گرامی، شرح آسیب‌هایی که از تغییر کلاه، و حجاب بر مردمان وارد شده است را_ که در گفتار شماره‌ی۲۵۶ بدان پرداخته شده است_ لطفا در سایت خط چهارم مطالعه فرمایند.

اما، ضایعه و آسیبی که از نظر اقتصاد کلان و رابطه‌ی خصومت بار پلیس، یعنی ماموران اجرای تغییر کلاه‌ها، اتفاق افتاده است، نیازمند به اشاره ای مختصر است:

تغییر یک شبه‌ی میلیون ها کلاه واجب(کلاه پهلوی)، به حرام، و بجای آن واجب شمردن کلاه شاپو، یک بحران اقتصادی کلان را، بر اکثریت ملت تهیدست و کم درآمد ایران وارد ساخت. زیرا، تهیه‌ی یک کلاه، اعم از پهلوی یا شاپو، عموما، در حدود دو سه هفته، دستمزد کارگران و مردمان کم درآمد را، به خود اختصاص می داد. و اینک، نه کلاه فروشان، و نه کلاه پوشان، هیچ یک نمی توانستند به یکدیگر کمک کنند. زیرا، کلاه فروشان، گرفتار همان مصیبت باطل شدن یک کالای قاچاق از کلاه پهلوی بودند، که مردم کلاه پوش پهلوی نیز، عینا، همان گرفتاری را داشتند. فقط هر دو گروه در مانده بودند که با این کالای یک شبه حرام و سیاه و قاچاق شده‌ی کلاه پهلوی چه کنند؟؟ آیا آن را بسوزانند؟؟، پاره کنند؟؟، و، و، و….؟؟!!

همین ماجرا نشان می دهد که سیستمی از حکومت سلطنتی خودکامه که اجازه می دهد، یک فرمانده مطلق، یک شبه ویرش بگیرد، کلاهی را از سر مردم بردارد(کلاه پهلوی) و کلاه دیگری(کلاه شاپو) را بر سر آنان بگذارد، فقط از نظر اقتصادی، چه فاجعه‌ی کلانی را، بر ملتی بیچاره و تهیدست می تواند تحمیل نماید؟

براستی آیا، چه چیز ممکن است یک شخص_مانند پهلوی اول_را یک شبه و یکباره بر انگیزد، مثلا کلاهی را مانند “کلاه پهلوی” نشانه‌ی حداعلی برخورداری از تمدن و پیشرفت بداند، و باز حدود هفت سال بعد، همان شخص، همان کلاه را که نشانه‌ی تعالی و برتری فرهنگی بوده است، درست برعکس هفت سال قبل، نشان عقب ماندگی و فقر و ننگ فرهنگی بشمار آورد؟؟ و آن را قابل از هم دریدن و به آتش کشیدن، و بطور حذف فیزیکی از گنجینه‌‌ی پوشاک مردم بنماید؟؟! و باز دوباره، پس از هفت سال، همین تصور تعالی و مدنیت شبه غربی را در کلاهی دیگر مانند “کلاه شاپو” بپندارد؟؟! آیا بجز یک شخص خودکامه و از خود راضی می تواند چنین تلون مزاج و تغییر عقیده و سلیقه‌ئی را، یک شبه از خود ابراز دارد؟؟!

۱۳)_جرات به کشف حجاب اجباری (۱۷ دی ۱۳۱۴/ ۱۹۳۶م)، که می‌تواند برای بانی‌اش در تاریخ، شکوه یا نکبت، و لعنت و شهرت بد فراهم آورد؛ زیرا، بگفته‌ی بابا طاهر عریان(سده‌ی چهارم و پنجم هجری):

متاع کفر و دین، بی مشتری نیست!؟

گروهی این، گروهی آن پسندند!؟

۱۴)_به مسلسل بستن مسجد گوهرشاد، علیه مخالفان کشف حجاب اجباری که بدانجا پناه برده بودند(۱۳۱۴ه.ش/ ۱۹۳۶م)، که البته این یکی دیگر، حتی در هیچ دموکراسی غیر دینی هم، نمی‌تواند برای فرمانده آن، جز سرزنش، افتخار دیگری فراهم آورد!!؟

۱۵)-بر گماشتن جلادی به نام پزشک احمدی(۱۳۲۳-۱۲۶۶ه.ش) که با آمپول مشهور باد قربانیان زندانی را، به سکته ی آنی از میان بر می داشت. مانند فرخی یزدی، شاعر لب دوخته و بسیاری از دیگران.

۱۵)_مساله املاک پهلوی، سیاهه‌ی بلند بالایی از زمین های غصبی که پهلوی اول، در مدت ۱۶ سال سلطنت، به زور، حیله و نیرنگ، تصاحب کرده بود، و اسناد مالکیت آنها به بیش از صدها و بلکه بیش از هزار قباله بالغ می گردید. و همه را هنگام تبعید و خروج از ایران، در اصفهان، به فرزند و جانشین خود بخشید!! این املاک، با هزاران شکایت از طرف مالکین آنها، مسائل بسیاری را در ایران دامن زد، که تفصیل آن را باید در آثاری مانند خاطرات سلیمان بهبودی، شرح مذاکرات مجلس، گذشته چراغ راه آینده و، و، و ملاحظه نمود.

فهرستی شگفت‌انگیز و کم نظیر، از موفقیت‌های چشمگیر و استثنایی، و خطاهای بزرگ یک سردار، که تنها در ظرف ۲۰ سال، در کشوری آشفته، بدانها دست یافته و ایجاد کرده است!!!؟؟ و عبرت انگیزتر آنکه، اینهمه‌ را یک شبه، با دستوری از دست بدهد؛ و ناگزیر از استعفا و، اخراج و تبعید از وطن گردد!!؟ و تراژدی زندگی اش، دور از همه‌ی افتخارات و، خود برتر بینی‌های بر باد رفته، به مرگی ناخواسته در غربت، پایان پذیرد!!!؟؟

و البته تاریخ از اینگونه داستانها، فراوان در چنته دارد. بدبختی آنست که، بسیاری از مردم ناپخته، کوته‌بین و خودکامه، با حتی تعدادی کمتر از این موفقیت‌ها، به عروج سیه مستی غرور”انا ربکم الاعلایی” فرعونی فرا بر می‌رسند. صعود را، می‌بینند، و در صلای آن مفتخرانه سرودها می‌سرایند، و چه رجزها که نمی‌خوانند؟! لکن، سقوط را، درک ناکرده، یکسره، فراموش می‌کنند!!؟؟

نردبان این جهان ما وُ، منی ست!

عاقبت این نردبان، افتادنی ست!!

لاجرم هر کس که بالاتر نشست؟!

استخوانش سخت تر خواهد شکست!!؟

(مثنوی، دفتر چهارم)

_پدر و پسر، و مقایسه‌ی فیل و فنجان!!!؟

چنانکه اشاره رفت، هنوز بسیاری از کارهای مهم دیگر_ بد یا خوب_ همه‌ی اینها را، آن کهن سرباز بالا بلند، در کارنامه داشت؛ و به اصطلاح امروزی‌ها، رزومه‌ای پر از ابتکارها، قهرمانی‌ها و حتی تبهکاری‌ها!!؟ و حال، پسری از آنِ او_ پهلوی دوم_۲۲ ساله، با بلندایی حداکثر تا شانه‌ی پدر، و همواره در سایه‌ی او، با کارنامه‌ای کاملا خاکستری، بی هیچ رزومه، تهی از هر کار قهرمانی و مفید، می‌خواهد جانشین آن پدر، و میراث دار همه‌ی اقتدار و، ابتکارات تامّ الاختیار او گردد؟؟!!

چه چیز جز احساس تزلزل، حقارت، عدم اعتماد به نفس، کمبودها و به گفته حبیب یغمایی فقید، از اندوه بود‌ها و نبودها، می‌تواند گریبان او را رها سازد؟؟!! یعنی، بودها، کم و بیش، همه از آنِ پدر، و نیز کم و بیش تمامی نبودها، همه از آنِ پسر!!؟؟

بهر روی، پهلوی دوم در ۲۲ سالگی(شهریور۱۳۲۰ه.ش/ ۱۹۴۱م)، به تخت نشست و با توجه به پیامدها، بسان شخصی با کوله باری پر از هرگونه ندانم کاری و نکرده کاری، وارث یکدنیا مساله و آشفتگی ایران در اشغال متفقین گردید؛ در کشوری قحطی زده، که بسیاری صبح تا ظهر، در صف نان می‌ایستادند، تا شاید قطعه‌‌ نانی بدست آورند، و چندتایی سیب زمینی برای قوت لایموت خانواده اشان!!؟؟ و در صف با فریاد ملتمسانه‌ می‌گفتند:

” صبح کی، حالا کی، شاطر علی ممد!

خدا رحمت بده، شاطر علی ممد!

بچه‌م خفه شد، شاطر علی ممد!

چقده سنگدلی شاطر علی ممد!

رشته‌م پنبه شد، شاطر علی ممد!

آشم سوخته شد، شاطر علی ممد،

نوبت منه، شاطر علی ممد

منو یادت نره، شاطر علی ممد، و، و، و…

و درخواست چند گرده نان می‌کردند. و باور کنید اینها بخاطر طنز گفته نشده است. بلکه بیان درد دلهایی با ضرب آهنگ التماسی واقعی است، که در آن سالهای سیاه، در صف‌های نان، بسیار گفته و شنیده می‌شده است!!؟

خوشبختانه بسیاری از این ترانه های رنج‌های فولکلوریک را، شادروان مرتضی احمدی(۱۳۹۳-۱۳۰۳ه.ش/۲۰۱۴-۱۹۲۴م)، در اثری چون “کهنه‌های همیشه نو، ترانه‌های تخت حوضی”، برای نسل های بعد، به میراث فرا گذاشته است. (نشر ققنوس، ۱۳۸۱)

صحنه، واقعا، وصف ناکردنی است؛ باید انسان در آن فاجعه می‌بود و، با بسیج تمام قوا، فاجعه را لمس می‌کرد، چنانکه این کمترین هم، خود نوجوانی خویش را، در این آشفته بازار نابسامانی، سپری ساخته است. و بیشترشان را، سوکمندانه، در حافظه‌ی تاریخی خود، ناخواسته، بایگانی کرده ‌است!!!؟

اما، بالاخره پهلوی دوم، در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲/ ۱۹۵۳م، در کودتایی علیه دکتر محمد مصدق(۱۳۴۵-۱۲۶۱ه.ش/۱۹۶۷-۱۸۸۲م)، توانست زمام اختیار مطلق فرماندهی در ایران را، در ۳۴ سالگی خود بدست گیرد، و فرمانروای مطلق گردد!!؟

_بحران دیکتاتوری، یا دموکراسی؟؟!!

آنگاه، سالها بعد، واپس نگرانه، در پژوهشی تاریخی، آشفتگی‌های پر از هرج و مرج و، آنارشیسم این دوران دوازده ساله را، که در حقیقت بحرانی در تزلزل ادامه‌ی استبداد در ایران، ببار آورده بود؛ پژوهشگری بعنوان “بحران دموکراسی در ایران” عنوان رساله‌ی دکتری خود، در آکسفورد قرار می‌دهد!!؟

پیامد این پژوهش آکسفوردی، سرانجام در سال ۱۳۷۲ه.ش/ ۱۹۹۳م، کتابی تحت عنوان “بحران دموکراسی در ایران”، حاصل پژوهش دکتر فخرالدین عظیمی(+++۱۳۳۲ه.ش/۱۹۵۳م)، به ترجمه‌ی آقایان عبدالرضا هوشنگ مهدوی(۸۵=۱۳۹۴-۱۳۰۹ه.ش) و بیژن نوذری(?-?)، در ایران انتشار یافته است(نشر البرز، تهران ۱۳۷۲).

مولف، در این کتاب که پایان نامه‌ی دکتری اوست، به بررسی اوضاع ۱۲ ساله‌ی ایران، در میان سال‌های۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ه.ش/۱۹۵۳-۱۹۴۱م، پرداخته ‌است. صرفنظر از محتویات ارزنده‌ی آن، نام کتاب، با پوزش از نویسنده‌ی محترم، نامی اشتباه است. چرا که ما هرگز، بویژه، تا قبل از شهریور۱۳۲۰، در ایران “دموکراسی” نداشته‌ایم!!؟ و این دوران، در حقیقت بیشتر دوران “بحران دیکتاتوری در ایران” بوده است، تا دموکراسی. بدین معنی که یک دیکتاتوری از میان رفته، و دیکتاتوری دیگری برقرار شده است. و این فاصله‌ی زمانی، سالهای خلأ قدرت استبدادی، و آشفتگی میان دو دیکتاتوری و بیشتر، آنارشیسم یا هرج و مرج، بر اثر سستی قانون و یا رهبری بوده است. و درست مانند بحران‌های “شاه-میری”، ناشی از خلاء قدرت موقت استبدادی بشمار می‌رفته است.

مساله‌ی استبداد و دیکتاتوری، نکته‌ای نیست که کسی بخواهد، بدخواهانه، به پهلوی دوم نسبت دهد. بلکه، در یادداشت‌های اسداله علم، وزیر دربار(۱۳۵۷-۱۲۹۸ه.ش/۱۹۷۸-۱۹۱۹م)، و حریف و یار حجره و گرمابه و گلستان پهلوی دوم نیز، جای جای، بفراوانی، ملاحظه می شود که حتی علم هم، اذعان دارد. و بالاتر از آن، شخص پهلوی دوم، خود نیز، به استبداد خویش تاکید می‌ورزد!! و در حقیقت استبداد را، لازمه‌ی تمامیت خواهی فرمانروایی خویش می‌داند، و آشکارا، اعتقاد دارد که جز، با روش استبدادی مطلق، نمی‌توان بر ایران، و کثرت اختلاف آراء مردمان، حکومت ورزید!!؟

پهلوی دوم، از جمله‌ی موارد فراوان اقرار بشیوه‌ی حکومت استبدادی ۳۷ ساله‌ی خود، در تاریخ ۱۵ شهریور ۱۳۵۵/ ۱۹۷۶م، در پاسخ به اسداله علم که درخواست یکی از افسران ارتش را، به عرض رسانده است، می‌گوید:

“… اینها احساس نمی‌کنند، که من اگر نسبت به یکی تبعیض بکنم، چطور می‌توانم جواب این همه افسران ارتش را بدهم؟ عرض کردم:

_هیچ کس چنین احساسی نمی‌کند. همه کس می‌گوید، کار من انجام بشود، مملکت هم بر باد برود، رفته!

فرمودند:
_ این ایراد ما شرقی‌هاست، و منحصر به ایران هم نیست. حالا “پدر سگ فرنگی” به ما می‌گوید، چرا “دموکراسی” ندارید؟
همین الان، اگر من کنار بروم و، بگویم خودتان یک رئیس‌جمهور انتخاب کنید، ۳۵ میلیون نفر، ۳۵ میلیون رای مخالف خواهند داد؛ یعنی هر کس خودش را، رئیس‌جمهور خواهد دانست، و به خود رای خواهد داد…

عرض کردم: حالا که به حمدالله اعلیحضرت همایونی، هم “قدرت مطلق” دارید، و هم شجاعت دارید، و هم واقعاً، جز خیر ایران و اعتلای ایران، چیزی نمی‌خواهید. شما می‌توانید مردم ایران را، به طرف یک قسم دموکراسی، یا مشارکت، یا هرچه اسمش را بگذارید، هدایت فرمایید؛ که مردم، علاقه‌مند به امور کشورشان بشوند. فرمودند:

_البته خواهم کرد. پس حزب رستاخیز_[ فقط یک حزب، و نه چند حزب که شیوه دموکراسی‌هاست]_ برای چیست؟؟!” (یادداشت‌های علم، انتشارات معین، سال ۱۳۹۳، ج ۶، ص۲۳۶ / ج ۳، ص۷۵)

_حزب؟! فقط یک حزب!

“ما دموکراسی نمی‌خواهیم!!”

و باز شایسته‌ی نقل است که، پس از صدور فرمان حزب یگانه‌ی رستاخیز (۱۱ اسفند ۱۳۵۳/ ۲ مارس ۱۹۷۵)، پس از مصاحبه‌ی مطبوعاتی پهلوی دوم درباره‌ی حزب رستاخیز، وقتی روزنامه نگاران خارجی از او می‌پرسند، بیانات شما با پشتیبانی‌اتان از نظام دو حزبی گذشته_ حزب مردم و ایران نوین_ بشدت مغایر است، با خشم پاسخ می‌دهد که: “آزادی اندیشه؟؟! آزادی اندیشه؟؟! دموکراسی، دموکراسی؟؟! با پنج سال اعتصاب و راه‌پیمائیهای خیابانی پشت هم!… دموکراسی؟؟! آزادی؟؟! این حرفها یعنی چه؟؟! ما هیچ کدام از آنها را نمی‌خواهیم!!”(یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، نشر نی، ۱۳۷۷، ص۵۴۲)

 _من نمی‌دانم با مشروطه، یعنی با دموکراسی چه‌کار کنم؟؟!

مشکل ندانم کاری محمدعلی شاه با مشروطه، در مصاحبه‌ی اوریانا فالاچی(۲۰۰۶-۱۹۲۹م) با پهلوی دوم، دوباره، تکرار می‌شود:

“اوریانا فالاچی: اعلیحضرت، منظورم از دموکراسی، آن دموکراسی است که، مردم می‌توانند آزادانه آنچه را که می‌خواهند به زبان بیاورند. آن دموکراسی که در غرب وجود دارد، و شالوده‌اش به پارلمان گذاشته شده است، پارلمانی که اقلیت‌ها هم، حق اظهار وجود دارند!!؟
شاهنشاه: ولی، من، آن دموکراسی را نمی‌خواهم! آیا متوجه نیستید؟ من نمی‌دانم که با آن نوع دموکراسی چه کار کنم! همه‌اش مال خودتان! دموکراسی جالب شما! خواهید دید، که در چند سال، این دموکراسی شما را به کجا خواهد کشانید!؟

اوریانا: خوب، درست است که امکان دارد، آن یک قدری بی‌نظم باشد. ولی، آن تنها چیز ممکن است که، اگر خواسته شود به انسان و آزادی فکر او احترام گذاشته شود، باید برقرار گردد!!؟

شاهنشاه: آزادی فکر، آزادی فکر!؟ دموکراسی، دموکراسی!؟ با کودکان پنجساله که اعتصاب راه می‌اندازند، و به خیابانها می‌ریزند؟؟! آن دموکراسی است؟! آن آزادی است؟!

اوریانا: بله، اعلیحضرت!؟

شاهنشاه: خوب، ولی نه برای من!!… دموکراسی، آزادی، دموکراسی! این کلمات چه مفهومی دارند؟؟!!…”

(اوریانا فالاچی: مصاحبه با تاریخ سازان، ترجمه مجید بیدار نریمان، انتشارات جاویدان، ۱۳۶۳، صص۳۴۴_۳۳۷)

_معمای دموکراسی، و شخصیت پهلوی دوم؟؟!

تا پیش از گفتگوی اوریانا فالاچی با پهلوی‌دوم، یک معما یا تردید مثبت درباره پهلوی دوم، وجود داشت و آن اینکه: آیا، تحصیلات پنج ساله‌ی او در دبیرستان “له‌روزه”Le Rosey، در لوزان سوئیس_از ۱۲ تا ۱۷ سالگی_ در او هیچ اثر گذاشته است، که نسبت به دموکراسی در غرب، نظری موافق داشته باشد؟؟! و اندک اندک، هر وقت فرصت یابد، بتواند ایران را، بیشتر به سمت و سوی دموکراسی هدایت نماید؟؟!!

لکن، مصاحبه او با اوریانا فالاچی، و ذکر دشنام “پدر سگ فرنگی، به ما می‌گوید چرا دموکراسی ندارید؟؟”_در گفتگو با اسد‌اله علم، که در بالا بدان اشاره‌ رفت_ هر تردیدی را از میان می‌زداید، حتی آب پاکی بر دست همه‌ی غربیان فرو می‌ریزد که، شاه ایران نه تنها نسبت به غرب، حسن نیت ندارد، بلکه حتی تحصیلات او در غرب، در سوئیس، او را به یک “غرب ستیز” نیرومند، تبدیل کرده بوده ‌است!!؟

“غرب ستیزی”، و نفرت پهلوی دوم، نسبت به غرب، باحتمال قوی، از تجربه‌ی ناخوشایند او، در دبیرستان سوئیس، ناشی شده ‌است.
زیرا، در دبیرستان سوئیس، با او رفتاری همسان با دیگر دانش آموزان، ابراز می داشته ‌اند. در آنجا طبق اصول دموکراسی و برابری، با او مانند ایران، با کاربرد امثال چنین سخنان تشریفاتی، تجلیلی، و شاهانه‌ای، نظیر “والاحضرت”، “شما”، “چنانکه فرمودید” و “اگر اجازه فرمایید،خدمتتان عرض می‌کنم”، سخن نمی‌گفته و رفتار نمی‌کرده‌ اند!!؟

مطمئنا، در سوئیس با دانش آموزان، از هر طبقه، چه “بقالزاده”، چه “نانوا زاده” و چه “شاهزاده”، یکسان رفتار می‌نموده‌ا‌ند. و ولیعهد ایران را، با ضمیر “تو”  مورد خطاب قرار می داده‌اند. بعبارت دیگر، مانند دربار ایران، “لی‌لی به لالایش” نمی‌گذاشته‌اند!!؟ و همسان نوکران و زیر دستان شاهنشاه، و والاحضرت، نسبت به او رفتار نمی‌کرده‌اند!!؟ در ایران، همه کارش را، دیگران، برایش انجام می‌داده اند. و در سوئیس، خودش، می‌بایستی همه ‌کارهایش را، خود بسختی انجام دهد!!؟ در دبیرستان سوئیس، دانش آموزان، حتی برای دربان، باغبان، و فراشان مدرسه، همه، یکسان بوده‌اند. دانش آموزان، در کلاس درس، در برابر پرسش‌های دبیران، جوابی مطابق میل، درک، اعتقاد و باور خویش می‌داده‌اند؛ یا در برابر موضوعات ذکر شده، سمیناروار، هر یک اظهارنظری مختلف، و احیاناً مخالف دیگران می‌کرده‌اند!!؟

اینگونه آزادی و دموکراسی، بنظر ولیعهد ایران، که هیچکس در برابر پدرش، و خودش، حق اظهار نظری نداشته ‌است، و همه چون سربازان فرمانبر، با واکنش‌هایی بگونه‌ “اطاعت می شود قربان” پاسخ می‌داده ‌اند، البته که خوش نمی‌نموده ‌است!!؟ او محیط خود برتر بین و همه مطیع بین درباری و، به اصطلاح شرقی، و سلطنت استبدادی را، بر هر روش دیگری، در روابط انسانی، به احتمال قوی، خوشایندتر یافته و ترجیح می‌داده ‌است!!؟

این احساس منفی و غرب ستیز، در شخصیت پهلوی دوم، بویژه در زندگی ۵ ساله‌اش در سوئیس، یک معمای دیگر را، در رابطه‌ی سانسور مطبوعات با آثار نویسندگان، در ایران، روشن‌تر می‌سازد!!؟

زیرا، حتی کسانی مانند جلال آل‌احمد(۱۳۴۸-۱۳۰۲ه.ش/۱۹۶۹-۱۹۲۳م)، که بخاطر اندیشه‌های چپ منشانه‌اشان، در انتشار آثار خود بسیار مشکل داشته ‌اند، وقتی از “غربزدگی” و یا “بازگشت به خویشتن” و امثال اینگونه واکنش‌های منفی نسبت به غرب، و خودستایی از”آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد” سخن می‌گفته‌اند، آثارشان به سرعت جواز انتشار می‌یافت و، تبلیغ می ‌گردید!!؟ احساس منفی و غرب ستیزی پهلوی دوم، راز این آسانگیری را، آشکار می‌سازد!؟ زیرا، “سانسور” می‌دانست که، “شاهنشاه!!” با چنین اظهار نظرهایی، نسبت به بیگانگان و غرب ستیزی، بسیار موافقند!!؟؟

پهلوی دوم، در احساس منفی نسبت به غرب، درست یکصد و هشتاد درجه، برخلاف پدرش_پهلوی اول_ بوده ‌است!!؟
زیرا، به فرمان پهلوی اول، چنانکه قبلاً بدان اشاره رفت، در سالهای ۱۳۰۸تا ۱۳۱۳ه.ش، شش سال تمام، هر سال ۵۰ دانش‌آموز برجسته‌ی دیپلمه را، انتخاب می‌کردند، و به غرب می‌فرستادند، تا که در دانشگاههای غربی، تحصیل نمایند، و به کشور بازگردند. و فرا گرفته‌های خود را از غرب، در دانشگاه‌ها و موسسات صنعتی، به دیگران بیاموزند و، بکار گیرند!!؟

پهلوی اول، هرگز به غرب سفر نکرده بود؛ لکن همانند یک “الگو و ایده‌آل”، به غرب می‌نگریست، و مایل بود که ایران را، هر چه بیشتر، همسان غرب سازد!!؟

به دیگر سخن، اگر نگوییم پهلوی اول “غربزده” بود، به آسانی می‌توان او را، “غربگرا” و “غرب پذیر” نامید!!؟ این نکته، باز آشکار می‌سازد که، چرا پهلوی دوم، در پاسخ به “اوریانا فالاچی” می‌گوید:

“من به پدرم احترام می گذاشتم، همین و بس. ولی، هرگز، از هیچ یک از کارهای او، سرمشق نگرفته‌ام.”!!(مصاحبه با تاریخ سازان، ص ۳۴۴)

بیهوده نیست که، غربی‌ها هم، در اواخر سلطنت پهلوی اول، آشکارا، او را نقد می‌کردند و سخنانی می‌گفتند، که او را نسبت به “چشم آبی‌ها”ی غربی، سخت خشمگین می‌ساخت.

کوتاه سخن، پهلوی ها، جز در دیکتاتوری، کم و بیش، در بسیاری از چیزهای دیگر، با هم اختلاف نظر و عمل داشته اند.

_مخالفت با تربیت دموکراتیک ولیعهدِ پهلوی دوم!!؟

“سلطنت مطلقه”، کارخانه‌ی دیکتاتور سازی؟؟!

درباره‌ی تربیت ولیعهد پهلوی دوم، شایسته می‌دانیم گفتگویی که بین اسدالله علم، و پهلوی دوم جریان یافته است را، در اینجا نقل نماییم، که عمق نفرت پهلوی دوم را، نسبت به غرب، بیشتر آشکار می‌سازد. اسداله علم _به یک معنی بزرگمهر پهلوی دوم_ در یادداشت‌‌های خود می‌نگارد که:

“دوشنبه ۲۵فروردین ۱۳۵۴_… باید عرض کنم …حرفهای بیهوده‌یی که این غلام، از زنها می‌شنوم که باید والاحضرت همایونی_ ولیعهد(پهلوی سوم)_ تربیت دموکراتیک غربی پیدا کنند، و این حرف‌ها، گو اینکه بظاهر صحیح است، و باید”تظاهر به قبول و عمل آن بکنیم”، یک پول سیاه ارزش ندارد!!

اعلیحضرت_پهلوی دوم_ فرمودند: همینطور است، مطمئن باش همینطور هم خواهد شد.” (یادداشت‌های علم، ج۵، ص ۴۰)

برخلاف شخص پهلوی دوم، همسر سومش، مادر ولیعهد_ملکه فرح پهلوی(۱۳۱۷ه.ش/۱۹۳۸م)_ آشکارا، به غرب توجه و علاقه داشت، و این گفتگو، یکی از دلایل اختلاف بین زن و شوهر_ پهلوی دوم و همسرش_ تفسیر، توجیه و پیشنهادهای مختلف و متضاد آنها را، نسبت به مسائلی که با غرب سر و کار داشت، آشکار می‌سازد!!؟

_کنفرانس گوادلوپ

“‌کنفرانس گوادلوپ” در تاریخ ۱۴ تا ۱۷ دی ۱۳۵۷/ ۴ تا ۷ ژانویه ۱۹۷۹، با حضور سران چهار کشور یعنی امریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان، در جزیره‌ی گوادلوپ، در دریای کارائیب تشکیل گردید!

یکی از موضوعات این کنفرانس، بررسی وضعیت بحرانی ایران، در آخرین روزهای پیش از انقلاب ۱۳۵۷/۱۹۷۹م بود. آنها با توجه به بیماری شاه، مخالفت شدید با غرب و به ویژه اصرارش به بالا بردن قیمت نفت_که به آسانی می‌توانست در اقتصاد جهانی، بحرانی سخت پدید آورد_ و انقلاب برپا شده بر علیه شاه در ایران، تصمیم گرفتند، که حمایت خود را از شاه ایران فرا برگیرند!!؟

البته هنوز اسناد رسمی، صورتجلسه ها و جزئیات گفتگوهای این سران، ظاهراً، انتشار نیافته است، و یا شاید ما از آن بی‌خبریم!؟ ولی پس از این تاریخ بود که، ۹ روز بعد، سه شنبه ۲۶ دی ماه ۱۳۵۷/ ۱۶ ژانویه ۱۹۷۹، شاه ایران، به احتمال قوی با فشار انگلیس و آمریکا، ایران را با چشمانی اشکبار، برای همیشه ترک گفت!!

این سلب حمایت غرب از او، از اینجا ناشی شده بود که او باز مانند همه خودشیفتگان خودکامه، پیامدها، عواقب و واکنش های ضد رفتار خود را، نسبت به غرب، یا به کلی در نظر نگرفته بود، و یا آن را بسیار ناچیز برشمرده بود!؟

غرب نیز، که بیش از حد معمول، با روسیه شوروی، اروپای شرقی، چین کمونیست، و کوبا_که همه بر ضد غرب عمل می‌کردند_ گرفتاری داشت؛ اینک شاه ایران نیز، برای آن‌ها “قوز بالا قوز” شده بود!!!؟؟

اصل مسلم است که در روابط بین الملل، دولتها به خاطر چشم و ابروی هم عاشق یکدیگر نمی‌شوند. بلکه سود و زیان آنهاست که، دوست و دشمن آنها را، برایشان مشخص می سازد!!؟

شاه به جبهه‌ی دشمنان غرب پیوسته بود. و قربانی واکنش‌های نادیده، و یا ناچیز شمرده‌ی رفتار خود گردید.

ژنرال هایزر(۷۳=۱۹۹۷-۱۹۲۴م)، فرستاد‌ه‌ی امریکا، به سران ارتش ایران فشار آورد که آنها نیز، بیطرفی خود را در انقلاب ایران اعلام دارند، و آنان نیز چنین کردند. و تنها گارد جاویدان بود، که از این فرمان پیروی نکردند، و در نیروی هوایی، با همافران دست به گریبان شدند، که البته با هجوم مردمان، آنها نیز، عقب نشستند!!!

_رژه‌ی کودکان پنجساله؟!

در بازگشت به مصاحبه‌ی اوریانا فالاچی با پهلوی دوم، در برابر تاکید اوریانا فالاچی، روی واژه‌ی “دموکراسی”، چنانکه دیدیم پهلوی دوم می‌گوید:

_”…با کودکان پنجساله که اعتصاب راه می‌اندازند و، به خیابان‌ها می‌ریزند. آن دموکراسی است؟ آن آزادی است؟؟!”
منظور پهلوی دوم، از حرکت کودکان پنج ساله در خیابان‌ها، بدرستی معلوم نیست که:

۱)_آیا به مسخره آدم‌های بزرگ را، که به اعتراض رژه می‌روند، از نظر عقلی به کودکان پنج ساله تشبیه کرده است؟؟!!

۲)_ یا واقعا به مواردی اشاره می‌کند که بزرگسال‌ها، صفی هم از کودکان پنج شش ساله، راه می‌اندازند، و در خیابان‌ها به اعتراض می‌پردازند؟؟! همانگونه که در رژه‌های بزرگداشت “انقلاب سفید”، کودکان مدارس را دولتیان، به خیابان می‌کشیدند و، در برابر تصویر بسیار بزرگ پهلوی دوم، در بهمن ماه‌ها، در سوز و سرما، به رژه می‌بردند؟؟!!

در هر حال، اینان اگر بزرگسالان یا بچه‌هایی چون حتی مورچه و پشه هم بوده باشند، سعدی، قدرت جمعی اشان را بگونه‌ی انفجاری اینچنین بیان می دارد که:

پشه، چو پر شد، بزند پیل را!

با همه تندی و، صلابت که اوست!!؟

مورچگان را چو بود اتفاق:

_شیر ژیان را، بدرانند پوست!!؟

(گلستان، باب سوم، حکایت ۲۷)

و اگر با تمثیل‌های اساطیری بخواهیم این اتفاق و اتحاد توده‌های کوچک را، به مصداقی در تصویر فرو در کشانیم، بهمان انبوه میلیونی مردمان می‌رسیم که می‌گفتند:

“مرگ بر شاه! مرگ بر شاه!!…”

و شاهنشاه خود نیز، در جواب اظهار داشتند که:

“من نیز، پیام انقلاب شما را شنیدم!!؟…”(۱۵ آبان۱۳۵۷/۶ نوامبر ۱۹۷۸، رادیو تلویزیون ملی ایران)

شایسته‌ی یاد آوری است که، مصاحبه‌ی پهلوی دوم با روزنامه نگاران درباره‌ی نفی حکومت دو حزبی و حقانیت تک حزبی رستاخیزی، در سال۱۳۵۳/ ۱۹۷۵م، تنها چهار سال قبل از انقلاب اسلامی۱۳۵۷/ ۱۹۷۹و خروج همیشگی پهلوی دوم، از ایران اتفاق افتاده است. اما، مصاحبه‌ی اوریانا فالاچی، در ۱۳۵۲/ ۱۹۷۳، یک سال پیش از صدور فرمان حزب رستاخیز، و نیز درست دو سال پس از برگزاری جشن های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی،۱۳۵۰ /۱۹۷۱و توصیه‌ی پهلوی دوم، به کوروش بزرگ که: “کوروش آسوده بخواب که ما بیداریم!”، آشکار می‌سازد که وی، تصمیم خود را به اعلام حکومت تک حزبی و دیکتاتوری، حتی از پنجسال قبل از انقلاب اسلامی در ذهن می‌پرورانده است، و تنها در پی فرصت و بهانه‌ی زمان اعلام آن سپری می‌ساخته است!!؟

رویا یا کابوس توهم اعلام دیکتاتوری باحتمال قوی، آشکارا، از زمان پیروزی او در سرکوب دکتر مصدق و مشروطیت، از سال ۱۳۳۲/ ۱۹۵۳، سراپای ذهن پهلوی دوم را، اسیر خود ساخته بوده است!!؟

کوتاه سخن، پهلوی دوم در آرامشی کاذب، با چنین اعتماد بنفسی، مسلما آن هم رویایی و، توهمی، بسان ناخدا، کشتی را به طرف گرداب سوق می‌دهد، و خدایگونه، خود را نجات بخش کشتی و کشتی نشینان، فرا می‌نماید!!؟

در سطح سوم سخن_ بفرما، بنشین، بتمرگ_ بنابر مثل مشهور، گویی “دنیا رو آب برده، کچل رو خواب برده!!؟؟”

برد کشتی آنجا که خواهد خدا

وگر جامه، بر تن درد ناخدا !

(سعدی، بوستان، باب پنجم)

خداوند، ذات سرمدی، تقدیر ازلی، جبر تاریخ، و یا اراده‌ی ضد اراده در تاریخ و یا بهر نام دیگری که مایلید، اراده‌ی حاکم در رویدادهای زمانه را که فراتر از خواستهای فردی انسان‌های فانی است، بنامید_ کودکان با اصطلاح پنج ساله را، پشه ها و مورچه ها را، به خیابان ها فرا می‌ کشد، آنها را با پیوند اتفاق و اتحاد بهم می‌پیوندد، تا مگر پوست شیر ژیان استبداد را، از هم بدرند. و میخی دیگر بر تابوت محمدعلی شاه‌های قدیمتر و جدیدتر فرو کوبند، و آنان را به دیار فراموشان، در غربت و تنهایی، در خاک فرو در سپارند!!؟

و به کوتاه سخن، “پیام انقلاب ایران” به پهلوی دوم، بسیار صریح و خلاصه بوده است که: او و سلطنتش، باید برای همیشه، از ایران به دیار عدم، بپیوندند، و فقط یادآوری عاقبت سلطنت استبدادی، بعنوان مثال روشنی از تاریخ، در تدریس تاریخ برجای بماند، تا مگر از تکرار اشتباهی مکرر، پیشگیری گردد.

جالب است که پدر_پهلوی اول_ با امثال گلادیاتورهای مستبد تجزیه طلبی چون شیخ خزعل‌ها، عامل دست نشانده‌ی بیگانگان می‌جنگید؛ و پسر_ پهلوی دوم_که نمی دانست با دموکراسی و مشروطه چه کند، با بزرگترین قهرمان زنده‌ی مشروطه خواهی، مردی که نامش از حروفی چون “میم”، “صاد”، “دال”، و “قاف” تشکیل یافته بود (مصدق)، پیکار می‌کرد_ یادآور جنگ اساطیری اهورا با اهرمن!!؟

آیا این جنگ، پایان تراژدی خواهد بود؟ یعنی به دفع فتنه نائل خواهد گردید؟ یا همانند جنگ اساطیری اهورا و اهرمن، تا ابد ادامه خواهد یافت؟؟!!

راستی را، پس اینهمه، ساواک، رکن دوم ارتش، بازرسی شاهنشاهی، آگاهی شهربانی، و ژاندارمری، و دیگر سازمان‌های جاسوسی و ضد جاسوسی، و بویژه گارد جاویدان، چشمان و گوشهای مواظب شاهنشاه، با صرف ارقام نجومی از بودجه‌های آشکار و محرمانه، کجا بوده‌اند، و چه می‌کرده‌اند؟؟!!

انقلاب‌ها که یک شبه به راه نمی‌افتند!! پیش لرزه‌ی انقلاب اسلامی و زمینه‌ی آن در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲/ژوئن ۱۹۶۳، خود را بخوبی نشان داده بود، و تنها ده سال، پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲/ ۱۹۵۳م، و در دست گرفتن زمام استبداد مطلق بدست پهلوی دوم، سرانجام اتفاق افتاد!!!

والسلام علی من اتبع الهدی: درود بر کسانی که، با نیت پاک خدمت به خلق، پای در راه هدایت و خیر راستین، فرو در می‌نهند!!

با سپاس از همکاری صمیمانه‌ی بانو زهره رمضانی، در تایپ، جستجوی منابع، و باز یافت تصاویر مناسب برای این گفتار.

این گفتار نخستین بار در کانال تلگرام فردا شدن امروز، به شماره‌ی ۱۳۸، در تاریخ چهارشنبه۲۹خرداد ۹۸/ ۱۹ژوئن۲۰۱۹ منتشر شده است.

تاریخ انتشار در سایت خط چهارم با تجدید نظر و اضافات: جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵/ ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶