گفتار شماره‌ی ۲۹۰_کودکشاهی ، پیامد سلطنت استبدادی

_کودک-شاهی

“کودک-شاهی”، چنانکه از نامش پیداست، رسمی حاصل از سلطنت نظام‌مند موروثی است. زمانی که پادشاهی به قتل می‌رسید، و یا از سلطنت خلع می‌شد_مانند مورد محمدعلی شاه که پس از خلعش، پسر ۱۳ ساله‌اش، احمد شاه را به سلطنت برگزیدند_ و یا به مرگ طبیعی می‌مرد؛ کودکی از او را، که هنوز به سن بلوغ نرسیده بود_مانند مرگ پدر شاپور ذوالاکتاف_ بعنوان جانشین و ولیعهد پادشاه درگذشته، به تخت بر می‌نشاندند!!

البته همین امر، وسیله‌ی ارباب قدرت و سیاستمداران می‌گردید، که از میان اطفال شاه سابق، کدامیک را بعنوان شاه جدید برگزینند؟؟! همیشه، همگان بر انتخاب یک کودک توافق رای نداشتند، و جدال‌ها ادامه می‌یافت، تا بالاخره نظر یکطرف بر دیگران غلبه کند، و کودک مورد نظر خود را به پادشاهی بر نشاند!!؟ تا مگر خود بعنوان “نائب السلطنه‌“ی او، حداقل تا زمان بلوغ “کودک-شاه”، خود طبق دلخواه خویش، بشیوه‌ی مطلق فرمان براند!!؟

شعری را که از شاهنامه‌ی فردوسی برگزیده‌ایم، مربوط به انتخاب شاپور ذوالاکتاف (۳۷۹-۳۰۹م)، پس از پدر او برای پادشاهی، گویای این نکته است که موبد_احیانا موبد موبدان_که از قدرت فائق برخوردار بوده‌ است، در شبستان بازمانده از پدر شاپور_ هرمز دوم _ به گشت و گذار می‌پردازد، و از میان زنانی چند، که احیانا همه از هرمز دوم (سلطنت ۳۰۹-۳۰۱م) باردار بوده‌اند، یکی را انتخاب می‌کند، که به “شاپور” حامله، و پا به ماه بوده ‌است.

آنوقت موبد دستور می‌دهد که آن زن بستری شود، و تاج سلطنت را بر بالای شکم او، از طاق آویزان کنند، و بر آن سکه‌های زر فرو افشانند. (ترجمه‌ی تاریخ طبری، ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، چ۸، ۱۳۹۳، ج ۲، ص۵۹۸)

غیر طبیعی نیست که موبد موبدان، به احتمال قوی، قصد داشته است تا از قدرت مذهبی خود استفاده کند، و قدرت سیاسی سلطنتی را نیز تحت نفوذ خود گیرد_مطلق+مطلق، یعنی قدرت مطلق مذهبی، افزون بر قدرت سیاسی مطلق!!؟ و به میل خویش با در دست داشتن قدرت مذهبی و سیاسی، دست کم تا بلوغ “کودک-شاه”، کشور ایران را، بدون مزاحمت دیگری، یعنی یک تنه، در اختیار مطلق خود قرار دهد!!؟

این رویه‌ی تلفیق سیاست دینی و دنیوی را، در مورد توتانخامون (۱۳۲۳-۱۳۴۱ق.م)، فرعون مصر، داماد ملکه‌ی نامی نفر‌تیتی(قرن ۱۴ قبل از میلاد)، نیز ملاحظه می‌کنیم!!؟ ظاهرا، کاهنان مصری، ۱۴ قرن پیش از میلاد مسیح، توتانخامون را، در ۸ سالگی بعنوان فرعون مصر انتخاب می‌نمایند!!؟ آشکارا، باحتمال قوی، کاهنان می‌خواسته‌اند به نام فرعون هشت ساله، دست‌کم تا زمان بلوغ او، با تلفیق قدرت سیاسی و دینی بر مصر باستان، فرمانروایی کنند!!؟(ویکی پدیا: مدخل توتانخامو‌ن. مقاله‌ی این مدخل، اطلاعات بسیار ارزنده‌ای از تحقیقات علمی جدید درباره‌ی توتانخامون ارائه می دهد./ همچنین رک به: تاریخ تمدن ویل دورانت: گروه مترجمان احمد آرام، ع پاشایی و امیر حسین آریان پور، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۶۵، جلد اول، صص ۱۷۱، ۱۸۶، ۲۲۹ و ۲۵۳)

همانند شگفت دیگری که در هشت سالگی، مانند توتانخامون به پادشاهی انتخاب شده است، در تاریخ ایران، یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی است(زندگی۶۵۱-۶۲۴م).

یزدگرد سوم، بر اثر شکست سپاه ایران در جنگ قادسیه(۱۵ ه.ق/ ۶۳۵م)، تا سال ۳۱هجری قمری/ ۶۵۱میلادی بمدت ۱۶ سال آواره و سرگردان بود. تا اینکه سرانجام در ۲۸ سالگی، در سال ۳۱ه.ق/ ۶۵۱م، در مرو، شبی که به آسیابی برای خفتن پناه برده بود، بدست آسیابانی به طمع اسب و لباس‌هایش کشته شد!!؟(ایران در زمان ساسانیان: آرتور کریستن سن، ترجمه رشید یاسمی، انتشارات نگاه، ۱۳۸۷، ص۴۸۶/تاریخ ایران، سرزمین همیشه ماندگار: گیریشمن، کالیگان و کریستن سن، گروه مترجمان محمد معین، گودرز اسعد بختیار و رشید یاسمی، انتشارات سمیر، چ ۲، ۱۳۹۲، ص۸۶۰/ آخرین شاه: دکتر علی حصوری، نشر چشمه، ۱۳۷۱. در حالیکه سایر منابع درباره یزدگرد سوم، به کمیتی محدود می پردازند، خوشبختانه استاد دکتر علی حصوری یک جلد کتاب کامل را به یزدگرد سوم، آخرین شاهنشاه ساسانی، اختصاص داده است./ همچنین رک به: ویکی پدیا، مدخل یزدگرد سوم)

روش”کودکشاهی” را، با نام‌های متنوع “کودک-فرعونی” که منظور فرعون هشت ساله مصر باستان، توتانخامون است، و در تاریخ اسلام “کودک-خلیفگی” و “کودک-پیشوایی” و به شکل‌های دیگر، “امپراطور-کودکی” مانند ایوان مخوف(۵۳=۱۵۸۴-۱۵۳۰م)، تزار سهمناک روسیه که در ۳ سالگی(۱۵۳۳م) پس از مرگ پدرش، او را به امپراطوری برگزیدند، همچنین امپراطور پویی(۶۱=۱۹۶۷-۱۹۰۶م)، آخرین امپراطور چین که در ۲ سالگی، در سال ۱۹۰۸م، بعنوان امپراطور چین انتخاب شد نیز، می‌توان مشاهده کرد!!؟

_کودک-خلیفگی!!!؟

نظر ما از “کودک خلیفگی” در درجه‌ی اول، مربوط به المقتدر(زندگی۳۸=۳۲۰-۲۸۲ه.ق/۹۳۲-۸۹۵م)، هجدهمین خلیفه عباسی است. بسیاری از مورخین، که به احوال عباسیان پرداخته‌اند، نظام سیاسی خلافت را، تقلید گونه‌ای از سلطنت مطلق ساسانیان دانسته‌اند!!؟

“کودک نابالغ” را، بعنوان خلیفه انتخاب کردن، در میان عباسیان_ بشیوه‌ی” کودک-شاهی” سبک ایرانی_ بیسابقه نیست!!؟ از جمله، خلیفه جعفر بن معتضد، مشهور به “المقتدر بالله” را در سال ۲۹۵ ه.ق/۹۰۸م_چنانکه اشاره رفت_ در ۱۳ سالگی، به خلافت برگزیدند.

توجه شود که کودک ۱۳ ساله، حتی از نظر “بلوغ شرعی” هنوز نابالغ است؛ یعنی دو سال از سن بلوغ تکلیف شرعی کم دارد. زیرا، پسران، طبق شریعت اسلام، در ۱۵ سال تمام قمری به “بلوغ شرعی” می‌رسند، و انجام احکام عملی اسلام، بر آنها، شرعا، از ۱۵ سالگی واجب می‌گردد!!؟

بسیار اهمیت دارد که توجه شود، کودکی که، از نظر شرعی، هنوز”نابالغ” است، بعنوان خلیفه الله، بر“بالغان شرعی” حاکم می‌گردد، و مردمان باید فرمانش را، همانند فرمان خداوند، بسمع قبول، اطاعت نمایند!!؟

المقتدر _در سال ۳۰۹ه.ق/۹۲۲م_ در ۲۷ سالگی، فرمان قتل حلاج(۳۰۹-۲۴۴ه.ق)، صوفی بزرگ و عابد کرام را، صادر کرده است. در حالیکه از جمله حتی مادر خلیفه المقتدر، سیده شغب، و نصر قشوری _حاجب خلیفه_حمد قنائی _کاتب خلیفه_ و بسیاری دیگر از سپاهیان و درباریان، از هواداران حلاج بوده اند، و طبعا مخالف قتل او. (مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، محمد جواد شمس، مدخل: حلاج + کتاب “خط سوم”، انتشارات عطایی، ۱۳۵۱، صص۴۵۴_۴۴۲)

ده سال بعد، یعنی درسال ۳۱۹ ه.ق/۹۳۱م، المقتدر را خلع کرده اند، و یکسال بعد در ۳۲۰ه.ق /۹۳۱ میلادی، باحتمال قوی، با توطئه و تحریک خلیفه‌ی بعدی، او را به قتل رسانده اند!؟؟

درباره‌ی حرمسرای المقتدر در تاریخ چنین آمده است که:

” در سرای خلیفه المقتدر، یازده هزار خادم خُصی( بر وزن قفل، بمعنی اخته) بودند، از رومی و سودانی… و به سبب آنکه مقتدر در صغر سن به خلافت نشست، زنان و مادر و خادمان، بر او مستولی بودند، و کارهای دولت او، بر تدبیر این جماعت می‌رفت، و او به لذات مشغول، و ممالک خراب می‌شد و خزائن تهی می‌گشت…”(تجارب السلف: هندوشاه نخجوانی، تصحیح عباس اقبال، انتشارات طهوری، ۱۳۴۴، صص۲۰۰_۱۹۸)

ذکر فقط وجود اینهمه، یعنی حدود یازده هزار خواجه‌ی اخته، در کنار زنان و کنیزان، در مورد روابط جنسی المقتدر، شبهه آفرین است؛ که مگر او _باحتمال قوی، احیانا، همجنس‌گرا بوده ‌است؟؟!!

مشروعیت انتخاب کردن این “کودک-خلیفه”، جرثومه‌ی فساد نابالغ در ۱۳سالگی، بعنوان خلیفه‌ی خداوند در زمین، تنها بدین دلیل بوده است که، فرزند دوم شانزدهمین خلیفه‌ی عباسی _المعتضد بالله (خلافت۱۰=۲۸۹-۲۷۹ه.ق/۹۰۲-۸۹۲م)_ بشمار می‌رفته است!!؟ بنابر اصل توارث، المکتفی(خلافت۶=۲۹۵-۲۸۹ه.ق/ ۹۰۸-۹۰۲م)که فرزند ارشد المعتضد بوده ‌است، نخست به خلافت برگزیده می‌شود، ولی پس از مرگ زود هنگام او، برادرش المقتدر به خلافت فرو می‌نشیند.

نا گفته نماند که مورد المعتضد و پسرش المقتدر، چنانکه بدان اشاره رفت، از جهاتی شبیه است به مورد محمدعلی شاه و پسرش احمد شاه قاجار!!؟

زیرا، در ایران، پس از آنکه محمدعلی شاه را، از سلطنت خلع می‌کنند، و ناگزیر به اخراج و تبعیدش می‌سازند، در همان حال، طبق اصل ولایتعهد موروثی، پسرش احمد شاه را، در ۱۳ سالگی به سلطنت ایران، بر می‌گزینند. باز هم طنز تاریخ است، که هم المقتدر در ۱۳ سالگی بخلافت برگزیده می‌شود، و هم احمد شاه در ۱۳ سالگی به سلطنت مبعوث می‌‌گردد!!؟؟ با این تفاوت که مورد احمدشاه، دیگر مانند مورد المقتدر، شامل ولایت مذهبی و خلیفگی نمی‌گردد که، احکام مذهبی را هم، به نام جانشین خدا در زمین، بتواند تنفیذ نماید. طبق سطح سوم سخن_بفرما، بنشین، بتمرگ_ کودکشاهی مقتدر، دولا پهنا، و کودکشاهی احمدشاه، فقط یک‌لا پهنا بوده است!!؟

_نه سالگی، بلوغ گزینش پیشوای اسماعیلی!؟؟

“کودک سالگی”، بعنوان رسم موروثی ولایتعهدی، در سلطنت استبدادی، در خلافت استبدادی، و در پیشوایی استبدادی اسماعیلی، هر سه از یک آبشخور، تغذیه می‌شده ‌اند!!؟ مورد سلطنت و خلافت را دیدیم. و اینک، نوبت به نقل شاهد مثالی از پیشوایی و امامت، از فرقه‌ی اسماعیلیه، می‌رسد.

در “جامع التواریخ”، اثر ارزنده‌ی خواجه رشیدالدین فضل‌الله(۸۰=۷۱۸-۶۳۸ه.ق/ ۱۳۱۸-۱۲۴۰م)، وزیر اعظم مغول، در شرح حال علاءالدین(۴۴=۶۵۳-۶۰۹ه.ق/۱۶۵۵-۱۶۱۲م)، محمد بن حسن، داعی هفتم اسماعیلی، از جانشینان حسن صباح(۵۱۸-۴۴۵ه.ق/۱۱۲۴-۱۰۵۰م)، که در ۹ سالگی _دقت شود در نه سالگی، یعنی ده ‌سال، منهای یکسال!؟؟_ به حکومت و امامت رسیده است، آمده است که:

“…چون پنج شش سال، از ایام دولت علاء الدین بگذشت، دماغش، مشوش گشت… و کسی را …یارای آن نبودی که سخن در… معالجت او راند… لاجرم آن علت، روز به روز، در تزاید بود… و جماعتی از مقربان، در دماغ او، راسخ می‌گردانیدند که هر چه او می‌اندیشد، از نقوش لوح محفوظ مطالعه کرده… و در فکر و قول او، خطا و سهو، جایز نباشد…

هیچکس، سخن بر روی او، رد نتوانستی کرد، و از مصالح ملک او نیز نکته‌ای، که اندک تغییری(ناراحتی و دگرگونگی)، بخاطر او رسیدی، پیش او باز نتوانستی گفت، که جواب او در حال، قتل و عقوبت…بودی. پس اخبار اندرون و بیرون ملک، و احوال دوست و دشمن، از او مخفی داشتند… و هیچ ناصح با او، هرگز، دم تربیت نتوانستی زد.

لاجرم، چون از حد بگذشت، خانه و ملک و مال و فرزند و زن، در سر آن خشونت تباه شد.”!!!؟ (خواجه رشیدالدین فضل الله، جامع التواریخ، قسمت اسماعیلیان، باهتمام دانش پژوه و مدرس زنجانی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران ۱۳۳۸، صص۱۸۱_۱۸۰/ همچنین رک به: گفتار “تربیت برای آزادی”، در کتاب آنسوی چهره‌ها، ۱۳۴۳، انتشارات زریاب، تهران ۱۳۷۸، صص۳۲۳_۳۱۳/ و کتاب خط سوم، انتشارات عطایی، تهران ۱۳۷۷، چاپ پانزدهم، صص۱۸۸_۱۷۸)

در این متن، افزون بر قبول”کودک-پیشوایی” در یک فرقه‌ی مذهبی، که به اصطلاح برای رهایی ایران، از شر سلطه‌ی خلافت عربی عباسی، بوجود آمده بوده است، نقش”بادمجان دور قاب چین ها” و “بله‌قربان، بله‌قربان گوها” چنانکه درباره‌ی محمدعلی شاه قاجار هم مشاهده می‌شود قابل توجه است؛ که همواره، نقش دو قلوی فاسد توامانی را، در استبداد سالاری ایران، بازی می‌نموده‌اند؛ و سعدی آن را، در گلستان، باب اول، حکایت ۳۱، در دو بیت توصیف، و احیانا، بطنز توصیه می‌نماید که:

خلاف رای سلطان رای جستن؟؟!

به خون خویش، باشد دست شستن!!

اگر خود روز را، گوید شب است این

بباید گفت: [هان، این هم] ماه و پروین!!؟

شایسته یاد آوری است، بطوری که در گفتار شماره‌ی۲۸۶، از همین سلسله گفتارها در سایت خط چهارم اشاره رفته است، هنگام بیان اختلاف همسر سوم پهلوی دوم با او، که نامبرده تاکید کرد:”اینان که با ما، سر میز شام هستند، با من موافق اند، ولی جرات مخالفت ندارند” یکباره اسداله‌ علم، گویی که گلستان را، برای چنین مواقعی بعنوان کتاب راهنمای زندگی، در کنار خود، برای قدرت مطلق، از حفظ کرده بوده ‌است، ناگهان به همین شعر سعدی اشاره می‌کند که:

خلاف رای سلطان رای جستن؟؟!!

به خون خویش باشد دست شستن!!…

و آنگاه می‌نویسد:

“… شهبانو، خیلی خندید. نمی‌دانم شاهنشاه خوششان آمد یا خیر؟؟!!” (یادداشت‌های علم، بکوشش علینقی عالیخانی، چ ۱۳، انتشارات معین، ۱۳۹۴، ج۳، ص۱۹)

_ولایتعهدی ناصرالدین میرزا، در کودکی؟!

ناصرالدین شاه قاجار در ۴ سالگی_۱۲۵۱ه.ق/۱۸۳۵م _ به ولایتعهدی برگزیده شد. عموهای ناصرالدین میرزا_برادران تنی محمد شاه پدر ناصر الدین میرزا _ از جمله بهمن میرزا(۷۶=۱۳۰۱-۱۲۲۵ه.ق) و قهرمان میرزا(?-?) به بهانه‌ی خردسالی ناصرالدین میرزا، به مخالفت با ولیعهدی او برخاستند. (دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص ۲۱۴، مدخل بهمن میرزا)

بهمین دلیل، محمد شاه(زندگی۴۲=۱۲۶۴-۱۲۲۲ه.ق/۱۸۴۸-۱۸۰۸م)، از جمله تدبیرهایی که برای تقویت ولایتعهدی ناصرالدین میرزا به اجرا در آورد، این بود که از همان ابتدا، ولیعهد را در همان کودکی، به دیدار امپراطور روس، نیکولای اول(۱۸۵۵-۱۷۹۶م/۱۲۷۱-۱۲۱۰ه.ق) فرستاد. در این دیدار، امپراطور روس، ناصرالدین میرزا را در بغل گرفت، و روی زانو نشاند و انگشتری از خویش را، به او داد. مسلما این روش، مهر تاییدی بر ولایتعهدی ناصرالدین میرزا، از طرف یکی از ابرقدرتهای زمانه، روسیه‌ی تزاری بشمار می‌رفته است!!؟

ناصرالدین میرزا، در ۱۳ سالگی با دختر عموی پدرش، گلین خانوم، زناشویی کرد. این زناشویی نیز، ظاهرا مصلحتی بوده است، تا بگویند ولیعهد به سن بلوغ رسیده است!!!؟ و نیازی به “نائب السلطنه” در اداره‌ی کشور ندارد!!؟

در سال ۱۲۶۳ه.ق/ ۱۸۴۶م حکومت آذربایجان، از عموی ناصرالدین میرزا، یعنی بهمن میرزا، سلب، و به ناصرالدین میرزا اعطاء شد. ناصرالدین میرزا، از ۱۵ سالگی در آذربایجان به حکومت پرداخت. با مرگ پدر، مادر ناصرالدین میرزا، مهد علیا (۷۰=۱۲۹۰-۱۲۲۰ه.ق/۱۸۷۳-۱۸۰۵م)_ او را به تهران فراخواند.

چون ظاهرا حدود دو ماهی از ۱۶ سالگی ناصرالدین میرزا گذشته بوده است، پاره‌ای از تواریخ، سلطنتش را از ۱۷ سالگی اعلام کرده‌اند!!؟

_بحران “شاه_میری“؟؟!!!

هنگامی که محمد شاه قاجار که سال‌ها با بیماری نقرس، دست به گریبان بود، در سال ۱۲۶۴ه.ق، در ۴۲ سالگی از دنیا رفت، کشور گرفتار شورش بود، و تنها بخش آرام ایران، آذربایجان شمرده می‌شد.

در این زمان، ناصرالدین میرزای ولیعهد(زندگی۶۶=۱۳۱۳ذی القعده-۱۲۴۷صفر ه.ق/۱۸۹۶-۱۸۳۱م) -که در آستانه‌ی هفده سالگی بسر می‌برد؛ در تبریز بود و مدعیان پادشاهی نیز، از هر سو سر برآورده بودند. 

حاج میرزا آقاسی(۶۷=۱۲۶۵-۱۱۹۸ه.ق/۱۸۴۸-۱۷۸۳م)، صدر اعظم محمد شاه که توانایی آرام نگاه داشتن تهران را نداشت، به حرم عبدالعظیم پناهنده شد، و بست نشست.

مهد علیا، ملکه مادر، با در دست گرفتن اختیار سلطنت، در دوره‌ی مشهور به” شاه-میری”_که بر اثر خلاء قدرت جا افتاد‌ه‌ی پیشین، همواره پس از مرگ یک پادشاه، مدعیان جانشینی پادشاهِ در‌گذشته، کشور را به آشوب می‌کشیدند_ حاج میرزا آقاسی صدر اعظم محمد شاه را، از صدارت عظمی عزل کرد!!

زیرا، حاج میرزا آقاسی، موافق جانشینی عباس میرزا (۶۰=۱۳۱۵-۱۲۵۵ه.ق/۱۸۹۷-۱۸۳۹م)، برادر کوچکتر ناصرالدین میرزا، فرزند دیگر محمد شاه از زنی دیگر بود؛ و افزون بر آن از اداره‌ی کشور، بویژه تهران ناتوان گشته بود!؟

مهد علیا تا رسیدن ناصرالدین میرزا ولیعهد از تبریز_ با قدرتی کم نظیر از یک زن در تاریخ ایران_کشور را اداره نمود. و مخالفان را همه سرکوب کرد؛ شورش‌ها را آرام و تمامیِ به اصطلاح “خائنان؟؟!” را مجازات کرد!!؟

مهد علیا، برای ۴۵ روز، پادشاه قدر قدرت مطلق قاجار بود. در این زمان، ناصرالدین میرزا، با پشتیبانی میرزا تقی‌خان امیرنظام (امیرکبیر آینده) راهی تهران شد، و پیش از رسیدن به شهر، میرزا تقی‌خان را، لقب اتابک اعظم داد، و او را صدراعظم خود گردانید!!؟(مخبرالسلطنه هدایت: خاطرات و خطرات، انتشارات زوار، چ۶، ۱۳۸۵، ص۵۵/ علی‌اصغر شمیم: ایران در دوره‌ی سلطنت قاجار، انتشارات بهزاد، چ ۴، ۱۴۰۰، صص+۱۰۹)

_مهد‌ علیا، نایب السلطنه‌ی ایران

ناصرالدین شاه (سلطنت۴۹=۱۳۱۳-۱۲۶۴ه.ق/۱۸۹۶-۱۸۴۸م )بمحض رسیدن به تهران در همان سال، به پادشاهی ایران رسید، و به مادرش، مهد علیا، بخاطر شایستگی‌ و توانایی در اداره‌ی مملکت، مقام نایب‌السلطنگی را داد، و مادر را با خود شریک سلطنت نمود. (ویکی پدیا، مدخل ناصرالدین شاه)

این شراکت در سلطنت و نایب السلطنگی، و قدرت و نفوذی که مهد علیا در اداره‌ی کشور با قدرت _و گاه با بیرحمی تمام _ به ظهور رسانید؛ موجب شد که ناصرالدین شاه، حتی در وسوسه‌ی قتل امیرکبیر(۱۲۳۰-۱۱۸۵ه.ش/۱۸۵۲-۱۸۰۷م)_ شوهر خواهرش، و در عین حال داماد مادرش، مهد علیا_ در حالت مستی تسلیم شود، و فرمان قتل امیر را، در فین کاشان امضاء نماید. (جرج کرزن: ایران و قضیه‌ی ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۴۹، صص۵۲۸_۵۲۷)

_”نایب السلطنه“، عارضه‌ی “کودک-شاهی“؟؟!

“کودک-شاهی” عوارضی ناخواسته دارد، که ضرورتا بخاطر نفوذ اطرافیان شاه، در دوران کودکی او بوجود می‌آید؛ که در موارد رسمی، عنوان “نایب السلطنه” بخود می‌گیرد!!؟ بدیگر سخن، اگر سلطنت استبدادی نباشد، کودکشاهی وجود نخواهد داشت، و اگر کودکشاهی نباشد، نایب السلطنه ای بوجود نمی‌آید!!؟

چنانکه در مورد ناصرالدین شاه ملاحظه گردید، که خود ناصرالدین شاه به مادرش، لقب “نایب السلطنه” اعطاء کرده‌ بود، و او را در اداره‌ی کشور، حتی شریک خود اعلام نموده بود!!؟

_محمد شاه قاجار و تزلزل در انتخاب ولیعهد

بدلایل نامعلوم_از جمله، احتمالا بسبب دخالت‌های مهد علیا، همسر محمد شاه، مادر ناصرالدین میرزا_ بنظر می‌رسد که محمد شاه از انتخاب پسرش ناصرالدین میرزا، به ولایتعهدی، پشیمان شده ‌بوده ‌است!!؟ و در پی فرصت می‌گشته ‌است، تا پسر دیگرش، عباس میرزا(۱۲۷۸-۱۲۱۸ه.ش/۱۸۹۹-۱۸۳۹م) را _که هشت سال کوچکتر از ناصرالدین میرزا بوده است_ به ولایتعهدی برگزیند. (لُرد کِرزِن: ایران و قضیه‌ی ایران، صص۵۱۷_۵۱۵)

یادآوری: لطفا، این عباس میرزا، برادر ناتنی ناصرالدین میرزا و پسر محمد شاه را، با عباس میرزای بزرگ(۴۶=۱۲۴۹-۱۲۰۳ه.ق/۱۸۳۳-۱۷۸۹م)_پدر محمد شاه_ که فرمانده سپاه ایران، در جنگ با روسیه بوده‌ است، اشتباه نگیرید!!؟ این فقط یک تشابه اسمی است. محمد شاه‌، به پاس بزرگداشت پدرش، نام این فرزند_ از مادر صوفی تبار، خدیجه کردستانی_را عباس میرزا نهاده بوده است.

عباس میرزای کوچک_ برادر و رقیب بالقوه‌ی ناصرالدین میرزا در ولایتعهدی_ چنانکه اشاره رفت، از همسر دیگر محمد شاه به نام خدیجه کردستانی است. بانو خدیجه‌ی کردستانی، نسبتش به “صوفیان نقشبندیه” می‌رسیده ‌است.

عباس میرزای کوچک، با احساس خطر کشته شدن، بدست برادر ناتنی‌اش ناصرالدین میرزا_ عارضه‌ی دیگر” چند همسری” و برادری ناتنی_ همراه مادر خود، به سفارت انگلیس پناهنده می‌شود. البته این خطر، بیشتر از طرف مهد علیا_زن بابای عباس میرزا_ مادر ناصرالدین میرزا متوجه آنان بوده است.

( برای اطلاع بیشتر درباره‌ی خویشاوندی‌های ناتنی رک: راز کرشمه‌ها ، گفتار ۱۲ “و خدا زن پدر را نیافرید”، انتشارات عطایی،۱۳۴۱، صص۹۱_۸۵ / جوانی پر رنج، انتشارات عطایی، ۱۳۴۴، با داده های بیشتر آماری ص+۳۰۰/ زن در حقوق ساسانی، انتشارات عطایی، ۱۳۳۷، ص+۲۳)

بکار گرفتن کودکان بی‌تجربه، ندانم‌کار و نکرده‌کار،

بعنوان پادشاه قدر قدرت، در امر اداره‌ی مملکت!! ؟؟

اینست مساله‌ی اصلی “کودک_شاهی” در تاریخ ایران!!!؟؟؟

اینک، پرسش اصلی در اینجاست که یک پادشاه، یک نوجوان ۱۶ ساله_مثل ناصرالدین میرزا_ که در اوج نوجوانی، بدون تحصیلات لازم، بدون تجربه‌ی کافی، بدون استقلال در اندیشه و رفتار، دست به گریبان غرور جوانی و، زنبارگی، به سلطنت ایران رسیده ‌است؛ چقدر می‌تواند با تجربه، خویشتندار و با ملاحظه باشد؟؟! و در برابر وسوسه‌ی مادر خود، و شخص دیگری که بصدر اعظمی او برگزیده شده است_مثل آقاخان نوری(۱۲۸۱-۱۲۲۲ه.ق/۱۸۶۴-۱۸۰۷م)_ مقاومت ورزد؟؟!! تا جایی که حتی در مستی و دوره کردن او، با حرمسرایی مشوق زنبارگی و، مستی و کامروایی، به قبول خواست آنان، تن در ندهد، و فرمان قتل کسی _ مانند امیر کبیر_ را که به دشمنی با ایران و خاندان قاجار متهمش کرده‌اند، امضاء نکند؟؟!! از چنین نوجوانی انتظار چه عدل و داد و، نظم و مدیریتی، و آینده نگری، برای کشوری ۲۷۰۰ ساله، می‌توان فرا داشت؟؟!!

_فرمان قتل امیر کبیر!!؟

ناصرالدین شاه، در ۲۱ سالگی، فرمان به قتل تنها کسی_ مثل امیر کبیر(۴۶=۱۲۶۸-۱۲۲۲ه.ق/۱۸۵۲-۱۸۰۷م)_ می‌دهد، که در طول چند صد ساله‌ی تاریخ اخیر ایران، نخستین کسی بوده ‌است که، به نو آوری بهینه، از غرب پیشرفته می‌پردازد؛ دار الفنون (آغاز به کار ۱۲۶۸ه.ق /۱۸۵۱م)_ جدیدترین دانشگاه عصر حاضر در ایران_ را بر پا می‌دارد، و برای نخستین بار تدریس علوم و، آزمایشگاههای شیمی و فیزیک، و تدریس زبانهای خارجی را، با دعوت از استادان خارجی، در ایران معمول می‌دارد!!؟ (خاطرات و خطرات، ص۵۴)

_شهوت حرمسرا گستری:

سهم“اسافل اعضا“، در سلطنت ناصرالدین شاه

باز هم شایسته یادآوری دیگری است که ناصرالدین شاه، شخصا، به توسعه‌ی حرمسرا، و تنوع زنان و کنیزان خود، بیشتر اهمیت می‌داده است، تا به توسعه‌ی امثال دارالفنون و یا حتی کشور ایران!!؟

از جمله نشانه‌های این اهمیت به حرمسرا سالاری، و زنبارگی ناصرالدین شاه، می‌توان به پیشنهاد او در ۲۱ سالگی، به طاهره قره العین ۳۵ ساله، اشاره نمود. پیام ناصرالدین شاه به طاهره قره العین، بدین مضمون بوده است که: یا توبه کن، و به سوگلی های حرم من بپیوند، یا مرگ را آماده باش، که حکم تو در آنصورت اعدام خواهد بود. طاهره در برابر مرگ را انتخاب می کند و ترجیح می دهد که اعدام شود و نه به سوگلی های حرم ناصرالدین شاه بپیوندد. (برای اطلاع بیشتر رک به: گفتار شماره‌ی  ۲۸۸ سایت خط چهارم)

طبق روایت تاریخی، ناصرالدین شاه دارای حرمسرایی شامل ۸۴ زن عقدی، صیغه و کنیز بوده است. (لرد کرزن: ایران و قضیه‌ی ایران، “حرمخانه‌ی شاه“، ص+۵۳۵)

در این باره از جمله می‌توان به انیمیشن یا کارتونی با عنوان “ناصرالدین‌ شاه و ۸۴ همسرش” از کارگردان نروژی، بیت پیترسن(متولد۱۹۶۲م) که در سال ۲۰۱۱م/ ۱۳۹۰ه.ش ساخته شده است، مراجعه کرد.

_نخستین دوربین عکاسی شاهانه؟!

در سال ۱۸۴۲م/۱۲۲۱ه.ش ناصرالدین شاه، از ملکه ویکتوریا(۱۹۰۱-۱۸۱۹م) یک دوربین عکاسی هدیه می‌گیرد که با این دوربین در سال‌های پادشاهی‌اش عکس‌های بسیاری گرفته ‌است.

فیلم مستند بیت پیترسن بر پایه‌ی عکس‌های گرفته شده‌ی ناصرالدین شاه و تصاویر متحرک ساخته شده ‌است؛ و موضوع آن، حرمسرا، نفوذ و سلطه‌ی برخی زنان شاه، روابط ایران، تفریحات و فرهنگ دربار قاجاری و چالش‌های روابط کشورهای اروپایی با ایران است. (ویکی پدیا: مدخل “ناصرالدین شاه و ۸۴ همسرش”)

_کشیدن قلیان را، چه کسی حرام کرده است؟؟!

در میان این ۸۴ زن ناصرالد‌ین شاه، انیس‌ الدوله(۱۳۱۴-۱۲۵۸ه.ق/۱۸۹۶-۱۸۴۲م)، محبوب‌ترین آنها نزد شاه، و به اصطلاح سوگلی حرمسرا بوده است، و ناصرالدین‌شاه به نظرات و تذکراتش توجه می‌کرده است. (ایران و قضیه‌ی ایران، ص۵۳۶ + روزنامه‌ی خاطرات اعتماد السلطنه، بکوشش ایرج افشار، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۸۹، صص۷۳۷+۹۷۰)

پس از ماجرای نهضت تحریم تنباکو _۱۳۰۸ه.ق /۱۸۹۱م_ ناصرالدین‌شاه متوجه می‌شود که انیس‌ الدوله قلیان‌های حرم را شکسته است؛ از او می‌پرسد:_

_خانم! چرا قلیان‌ها را از هم جدا و جمع می‌کنند؟

انیس‌الدوله: برای آنکه قلیان حرام شده است!!

ناصرالدین شاه: چه کسی حرام کرده؟!

انیس‌الدوله: همان‌کس که مرا به تو حلال کرده است!!!

همراهی انیس‌الدوله با مردم و علما، و تلاش موفق او در کشاندن نهضت تحریم تنباکو به داخل حرمسرای شاه، نام وی را در میان زنان ناصرالدین شاه برجسته کرده است. (تاریخ بیداری ایرانیان، مقدمه ص۱۳+ کانال تلگرام @تاریخ معاصر ایران)

_حیله‌ی زنان سالمند ناصرالدین شاه، با همراهی خواجه‌های کشیک!!؟

برخی از زنان قدیمی‌تر، و پا به سن گذاشته‌ی ناصرالدین شاه که جذابیت پیشین را، دیگر برای شاه نداشته اند، با همراهی و هماهنگی خواجه‌های کشیک، با ترفندی، خود را به خدمت ملوکانه می‌رساندند…امری که پس از مدتی برای شاه کشف شد، و ناصرالدین شاه تدبیری برای آن کرد.

دوستعلی خان معیرالممالک (۱۳۴۵-۱۲۵۵ه.ش) در این رابطه می‌نویسد:

“بعضی از زن‌ها که از نظر افتاده، و میان همسران، سرافکنده و، بی مقدار شده بودند، حیله‌ای به کار می‌بستند؛ بدین طریق که به خواجه‌های کشیک انعامی شایان می‌دادند، و می‌گفتند که آنان را به جای بانوان احضار شده، به حضور شاه ببرند. و نیز به خواجه‌ها آموخته بودند که، هرگاه مورد مواخذه قرار گیرند، به شاه بگویند که چون تند، یا آهسته فرمودید، چنان تصور رفت که، مقصود این خانم بوده است…!؟؟

چند بار این کار تکرار شد، و رفته رفته، شاه سبب را دریافت. از آن پس نام بانوی منظور را، به وضوح ادا می‌کرد، و تا خواجه سرا آن را تکرار نمی‌کرد، اجازه نداشت از پی فرمان رود.”(کانال تلگرام @تاریخ معاصر ایران )

یادآوری: در اینجا به یکی از شغل‌های شریف، و احیانا اصلی خواجه‌سرایان که حتما می‌بایست اخته شده بوده‌ باشند، باید توجه نمود؛ که معیر الممالک درباره‌ی حرمسرای ناصرالدین شاه، درباره‌ی آن بویژه گزارش کرده ‌است. افزون بر آن، در بالا نیز، در مورد یازده هزار خادم اخته در خدمت حرمسرای المقتدر_ هجدهمین خلیفه‌ی عباسی_نیز اشاره رفته است.(تجارب السلف، ص ۱۹۸)

_پادشاهی احمد شاه، در ۱۳ سالگی؟؟!

این تکرار، تکراری مکرر است. چنانکه در بالا اشاره رفت، المقتدر هجدهمین خلیفه عباسی نیز، در ۱۳ سالگی به خلافت برگزیده شده بود!!؟

همین مساله، یعنی“کودکشاهی”، ضایعه و عارضه‌ای ناشی از سلطنت و خلافت موروثی، در مورد نتیجه‌ی محمدشاه، یعنی احمد شاه قاجار(زندگی۳۳=۱۳۰۸-۱۲۷۵ه.ش/۱۹۳۰-۱۸۹۷م)هم تکرار می‌گردد.

و این بار، احمد شاه(سلطنت۱۶=۱۳۰۴-۱۲۸۸ه.ش/۱۹۲۵-۱۹۰۹م) در ۱۳ سالگی، هنوز چهار سال زودتر از سن به تخت نشستن پدر بزرگش ناصرالدین شاه به تخت می‌نشیند. البته این شتابزدگی، در انتخاب احمدشاه در ۱۳ سالگی، بیشتر بخاطر خلع پدرش، محمدعلی شاه (۱۳۲۶ه.ق/ ۱۹۰۸م) از سلطنت بوده است!!

احمد شاه در این زمان آنقدر از نظر جثه کوچک بود که مجبور شدند، زیر پایش، یک جعبه‌ی منبت کاری بگذارند، و پیرمردان ۶۰ ، ۷۰ ساله در برابر کودکشاه ۱۳ ساله_در برابر پدر ۱۳ ساله‌ی ملت ایران!!!_ سر به تعظیم فرود آورند!!!؟؟ دقیقا یک کمدی تراژدی، که اجرای آن را فقط در صحنه‌های تئاتر مولیر(۱۶۷۳-۱۶۲۲م) در فرانسه، می‌توانستیم انتظار داشته باشیم!!؟

در مدت ۶ ساله‌ی رسیدن احمد شاه به سن قانونی استقلال در داشتن سلطنت_یعنی۱۸ سالگی_ برای وی به ناچار دو نایب السلطنه، یکی پس از دیگری، اختیار نموده‌اند:

۱)_علیرضا‌خان عضد الملک قاجار(۹۰=۱۳۲۸- ۱۲۳۸ه.ق /۱۹۱۰-۱۸۲۳م)، رئیس ایل قاجار، که یکسال و نیم(۱۸ماه) نایب السلطنه‌ی احمد شاه قاجار بوده است.

۲)_ابوالقاسم خان قراگوزلو، معروف به ناصر الملک (۷۴=۱۳۴۶-۱۲۷۲ه.ق/۱۹۲۷-۱۸۵۶م)، همچنین نیز رئیس ایل قاجار، که پس از مرگ عضد الملک، تا رسیدن احمد شاه به سن قانونی، به نایب السلطنگی او، برگماشته شده است.

درباره‌ی نایب السلطنه‌ها بعدا بطور مستقل سخن خواهد رفت. اما در اینجا، یکبار دیگر روش گام به گام کاستن از سنین “رهبر_کودکی” را سان ببینیم:

ناصرالدین شاه در ۱۶ سالگی، المقتدر و احمد شاه در ۱۳ سالگی، و سرانجام داعی و امام اسماعیلی در ۹ سالگی!! و اینها همه از عوارض سلطنت استبدادی، و آسیب شناسی ناخواسته‌ی آن بشمار می‌رود، که مردم باید بدانند چگونه سرور و بالغ نا رسی را، ناچار برای رهبری خود، انتخاب می‌کنند؟؟!

و این رسم، بگونه‌ی یک دور باطل، با همه فراز و فرودهایش، دست کم ۲۷۰۰ سال در ایران، و خاور میانه، امری جاری، مسلم و تکراری بشمار می‌رفته ‌است!!؟

پیروی از رسم سلطنت استبدادی، عوارضی ناخواسته و اضطراری دارد، که در سطح سوم سخن_ بفرما! بنشین! و بتمرگ!_ در فرهنگ کوچه و بازار، چنین فرمول شده است:

_آش کشک خالته!! بخوری؟ پاته !! نخوری؟ باز هم، پاته!!

_ بازیافت اصل علیت، در پدیده‌های تاریخی؟!

خواننده‌ی گرامی ما، که از فراوانی و وسواس در تذکر تاریخ‌ها، و مقایسه‌ی گاهشماری‌ها از قمری به شمسی و میلادی گلایه‌مند است، باید توجه داشته باشند، که بدون آنها تشخیص آسیب شناسانه‌ی عوارض سلطنت موروثی، هرگز، نمی تواند میسر گردد!؟؟ ملاحظه‌ی تاریخ ها، بگونه‌ی آگاه و ناآگاه، خواننده را متوجه تقدم علت بر معلول می‌سازد. یعنی چه پیشامدی نخست آمده است(علت)، و چه پیامدی بعدا داشته است(معلول)؟!

“کودک-شاهی” یکی از این عوارض فاجعه‌آمیز است، که در این گفتار مورد توجه و تاکید قرار گرفته است. لکن، عوارض سلطنت مطلقه و موروثی_که بصورت یک دور باطل، بر بیش از ۲۷۰۰ سال در ایران، مرتبا تکرار گردیده است_ و زیان‌های آن برای پیشرفت تمدن و فرهنگ ما، هنوز، بصورت کامل بازشناسی نشده است، بمراتب بیش از این هاست!!؟

از اینرو لطفا، در توجه و هضم ارقام تاریخی، بیشتر بردباری و تحمل فرمایید. زیرا، چنانکه اشاره رفت، توجه دقیق به این ارقام، و مقایسه‌ی آنها، مهمترین نارسایی و فقدان رسیدن به پیامدهای ضروری، در شیوه‌ی جاری تاریخ نگاری ایران است. گوییا، تاریخ نمی‌نویسند، و رمان می نویسند؛ چون خواننده_ بنابر مشهور احیانا_از خواندن ارقام فراوان، خسته، و از ادامه‌ی مطالعه رویگردان می‌شود!!!؟
کوتاه سخن، درک علیت _شناخت علت‌ها و معلول‌ها_ لازمه‌اش مطمئن بودن از تقدم علت بر معلول است. همچنین، بگونه‌ی مضاعف، مطمئن شدن از تاخر معلول از علت است. بعبارت کوتاهتر، علت باید قبل از معلول، وجود داشته باشد. و این تشخیص بسیار مهم در شناخت صحیح علیت، بدون در دست داشتن تاریخ دقیق رویدادها_ چه به هجری قمری، چه به هجری شمسی، و چه به تاریخ میلادی، و مقایسه‌ی آنها با یکدیگر_ هرگز، با اطمینان میسر نخواهد بود!!

والسلام علی من اتبع الهدی: درود بر کسانی که، با نیت پاک خدمت به خلق، پای در راه هدایت و خیر راستین، فرو در می‌نهند!!

با سپاس از همکاری صمیمانه‌ی بانو زهره رمضانی، در تایپ، جستجوی منابع، و باز یافت تصاویر مناسب برای این گفتار.

این گفتار نخستین بار در تاریخ دوشنبه ۲۰ خرداد ۱۳۹۸/ ۱۰ ژوئن۲۰۱۹، به شماره‌های ۱۳۶ و ۱۳۷ در کانال تلگرام فردا شدن امروز منتشر شده است.

با تجدید نظر و اضافات، تاریخ انتشار در سایت خط چهارم: یکشنبه ۱۸آبان ۱۴۰۵/ ۹ نوامبر ۲۰۲۶